---

Đầu thế kỷ thứ mười chín, một người đàn ông tên là Samuel Edison, sau khi lưu lạc qua nhiều vùng ở ven hồ Erie đã định cư tại tỉnh Milan, thuộc bang Ohio. Ông là một nhà chính trị lưu vong từ bắc Canada đến. Ở đấy, cuộc nổi dậy của tư sản Canada, vì không biết dựa vào các chúa đất địa phương và sự liên kết với các nhà tư sản nhỏ bị chèn ép nên đã bị quân đội Anh dập tắt một cách khủng khiếp. Samuel Edison cũng tham gia vào cuộc nổi dậy ấy, nên sau khi cuộc nổi dậy bị đàn áp, ông vội vàng trốn đi, sợ nếu bị bắt, tất sẽ phải chịu những hình phạt ghê gớm.
Trên đường lưu lạc, ông đã trải qua biết bao gian lao, nguy hiểm, đã từng nhịn đói, chịu rét; đã từng đi bộ hàng trăm dặm đường. Để trốn thoát sang Hoa Kỳ, ông đã phải lén lút đi vào ban đêm không dám nghỉ, hướng theo các ngôi sao và bóng các ngọn cổ thụ của những cánh rừng già Canada. Ông đã phải vất vả lần theo lối mòn của người địa phương và đã có lúc phải liều nhảy trên những tảng băng trôi để vượt sông…
Ở Canada, ông còn vợ và hai con. Gia sản của ông đã bị chính phủ Canada tịch thu ngay sau lúc cuộc nổi dậy bị đàn áp. Vì thế, Samuel, dù thế nào chăng nữa, cũng phải tìm chốn sinh cơ lập nghiệp ở nơi khác. Ông dừng lại ở tỉnh lỵ Milan, bên bờ hồ Huron. Ở đây dân cư hầu hết đều làm nghề chuyên chở ngũ cốc trên hồ từ các miền phì nhiêu về các miền phía đông cằn cỗi. Ngoài ra họ còn sinh sống bằng nghề buôn bán lúa mì và nghề chở đò dọc. Ở Ohio hồi ấy chưa có đường sắt hoặc phương tiện giao thông, vận chuyển đường dài nào khác. Dọc theo hồ, có rất nhiều nhà kho chứa ngũ cốc. Các công trường sửa chữa tàu, thuyền cũng mọc lên san sát, dân cư có vẻ trù phù. Lúc đầu, Samuel Edison mở một xưởng làm ngói gỗ là thứ ngói thuở ấy ai cũng ưa dùng để lợp nhà. Việc buôn bán của ông rất phát đạt.
Ít lâu sau, cũng trong năm 1839, Samuel nhờ được một người bạn thân là thuyền trưởng Alva Bradley có tàu chạy trên hồ Erie đưa vợ con ông từ Canada sang. Thế rồi ông chuyển sang buôn ngũ cốc. Ông là một người rất minh mẫn, chăm chỉ, lại biết tính toán nên kiếm ra rất nhiều tiền.
Tổ tiên Samuel vốn gốc người Hà Lan, di cư đến bờ hồ Zuiderzee, một vùng phì nhiêu của châu Mỹ mới. Đây là một mảnh đất ai đến cũng nuôi mộng làm giàu. Ông nội của Samuel là John, thuộc cánh những người đi khai hoang. Họ ủng hộ vua Anh, chống lại phái cấp tiến. John lao vào hoạt động chống lại cuộc đấu tranh giành độc lập cho Bắc Mỹ. Trong cuộc chiến tranh lừng lẫy này, John Edison đã là một "tory", nghĩa là một người ủng hộ nhà vua Anh, và thuộc phái bảo thủ. Bị bắt, bị tịch thu toàn bộ gia sản, nhà đại điền chủ John may mắn không phải chịu tử hình. Nhưng sau tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ, John bị đày đi cùng với nhiều "tory" khác. Sarah Ogden, vợ John, cùng với bảy đứa con cũng theo ông đi. Cả gia đình dừng lại ở miền tây Canada và đã chịu đựng mọi gian khổ, thiếu thốn, lao động cật lực để khai phá rừng hoang. Nhờ tính cần cù và lòng quyết tâm không chịu thua số phận, thua mọi khó khăn nên chẳng bao lâu họ đã là chủ nhân của một vùng đất phì nhiêu.
Đứa con đầu lòng của (John là?) Samuel đã lập gia đình năm 1792 và có nhiều con. Một trong các trẻ đó, sinh năm 1804, cũng tên là Samuel. Để khỏi lẫn, người ta gọi chú bé là Samuel Trẻ. Sau bốn mươi ba năm, chính Samuel Trẻ này đã trở thành cha đẻ của một nhà phát minh khoa học tiếng tăm lẫy lừng.
Vào đầu thế kỷ mười chín, nước Anh quyết tâm thực hiện chính sách thôn tính Canada Thượng (ngày này là bang Ontario). Thế là những hoạt động nhằm thôn tính vùng bờ bắc và bờ tây hồ Erie bắt đầu. Để chiếm khéo đất đai của những người di cư khai hoang, chính phủ Anh ở bắc Canada bèn hứa bồi thường cho họ cả quyền làm chủ vĩnh viễn ở những miền đất ấy. Riêng đối với những gia đình dòng dõi các tory thì nhà vua Anh lại càng tỏ vẻ quan tâm đặc biệt. Họ được mời đến chọn nhận những vùng đất mới trước và được chuẩn bị đón tiếp chu đáo.
Và thế là những đoàn xe bò, xe ngựa, xe trượt chở người, chở vật… ra đi dọc Canada, từ miền đông sang miền tây rồi lên miền Bắc.
Năm 1811, bấy giờ John đã là một cụ già tám mươi tuổi nhưng vẫn rất khoẻ. Cụ tập hợp toàn đại gia đình lại, cắt đặt công việc chuẩn bị, sau đó dẫn đầu đoàn người lên đường đi về hướng tây. Gia đình Edison mang theo hàng đàn bò và đã đi bộ hàng trăm ki-lô-mét qua những vùng đất đai cằn cỗi. Sau khi đã lang thang nhiều nơi, vượt biên giới bắc Hoa Kỳ, trên bờ sông Hudson rồi từ đó qua con thác nổi tiếng hung dữ Niagara, cái đại gia đình đầy trẻ con và đồ đạc ấy leo ngược lên miền tây hoang dại của Canada phủ đầy sương giá và những rừng già nối tiếp nhau không dứt.
Sau nhiều ngày đi ròng rã, bàn chân người lớn và trẻ con đều đã rớm máu thì một chiều nọ, khi nơi chân trời phía tây ráng đỏ đục ngầu dữ dội như tròng mắt của một con quái vật đang dịu dần, thì người chủ gia đình già nua ấy đã đưa được cả đoàn con cháu mình tới mảnh đất được chia. Bỏ mũ ra, mặc cho mái tóc bạc gió lùa bay tung, như một cây đại thụ, cụ John rướn tấm thân già còn tráng kiện, quay lại đàn con cháu, nói lớn giọng trang trọng:
– Chúng ta sẽ ở lại đất này!
Nói rồi, cụ quỳ xuống hôn lên mặt đất. Tất cả trẻ, già, trai, gái đều theo vị tộc trưởng, quỳ xuống hôn mảnh đất mới mà từ đây đã trở thành quê hương của họ.
Đó là một thung lũng đẹp, xung quanh có những rừng thông. Họ ở lại đó và đặt tên đất là Vienna. Họ chặt cây, dựng nhà, vỡ hoang thành những cánh đồng rộng. Từng gia đình nhỏ cật sức làm việc. Họ nuôi gia súc, săn bắn, phá rừng, lấy gỗ. Vienna phát triển rất nhanh, dần dần đã có cái dáng của một làng rồi một tỉnh lỵ. Họ đóng từng bè gỗ lớn, loại gỗ dùng cho các công trình và chở sang bán ở nước Anh.
Họ giàu có dần…
Năm 1837, như ta đã biết, cuộc nổi dậy của tư sản Canada đã kết thúc một cách đáng buồn. Samuel Edison Trẻ, cháu nội của cụ John Edison, đã chạy sang Milan, bỏ lại Canada xa xôi nấm mồ người ông đáng kính mà chỉ có tuổi già mới khuất phục nổi.
Samuel Edison Trẻ nói với vợ:
– Nancy ạ, chúng ta sẽ xây dựng lại từ đầu bằng chính những bàn tay của chúng ta như xưa kia cha ông chúng ta đã làm. Hãy nâng cao niềm hy vọng em ạ, và hãy tập trung sức để lao động!
– Phải như vậy thôi, mình ạ - bà Samuel dịu dàng trả lời chồng.
 
Ở tuổi thiếu niên, trong khi các cậu bé khác còn ham chơi thì Tom đã không những luôn băn khoăn tìm hiểu mọi vật xung quanh mình mà còn muốn hiểu thấu đáo các vật đó. Cái gì cũng làm cậu ngạc nhiên. Cậu không hỏi ai được thì tự đặt cho mình các câu hỏi và cố tìm cách tự trả lời.
Vào thời kỳ tỉnh lỵ Milan còn là một thương cảng nhỏ, cậu bé đã suốt ngày ngắm nhìn không biết mỏi những hoạt động nhộn nhịp của bến tàu, của xe cộ; đã say sưa theo dõi không chán nhịp điệu lao động khẩn trương ở nơi bốc dỡ hàng hoá của công nhân khuân vác... Đôi khi vì mải xem các máy cưa cưa gỗ làm ngói, cậu đã về nhà muộn. Chiều hôm ấy, chắc chắn là cậu sẽ bị ông Samuel mắng cho một trận thậm tệ về tội chỉ đi lang thang vô ích.
Cậu không hề chơi các trò chơi mà ở vào lứa tuổi cậu em nào cũng ham mê. Cậu chỉ thích đi nhặt các mẩu gỗ ngoài công trường rồi ghép lại thành kè, thành bến, thành nhà kho, v.v...
– Tom, làm gì thế con?
Đó là câu hỏi bà mẹ luôn luôn hỏi cậu, lo lắng thấy cậu lúc nào cũng bận những việc không đâu, đến nỗi bỏ cả ăn, cả ngủ.
Cái cảnh phồn vinh trên bến dưới thuyền Tom đã thấy trong thời thơ ấu của mình không tồn tại lâu: Con đường sắt gần Milan hoàn thành thì bến tàu cũng bắt đầu hoang vắng. Gia đình Samuel cũng dọn sang Port Huron ở phía nam hồ Huron.
Ở Port Huron có một thư viện, tuy nhỏ nhưng cũng có đủ mọi loại sách của tất cả các môn khoa học. Ngay từ bảy tuổi, Tom cũng đã hàng ngày đến đó đọc sách. Tom đọc bất cứ sách gì có ở thư viện. Năm lên chín tuổi, cậu đã đọc "Triết học tự nhiên và triết học kinh nghiệm" của Richard Green-Parker xuất bản năm 1856. Cho đến năm mười hai tuổi, cậu bé đã đọc hầu hết các sách cơ bản về văn hoá thế giới, những cuốn được người đương thời rất quý như "Lịch sử sự tiến bộ và thoái hoá của đế quốc La Mã" của Gibbons, "Lịch sử Đại Anh quốc" của Hume, "Lịch sử thế giới" của Syr, "Bách khoa toàn thư sơ đẳng" của Peny, "Lịch sử sự cách tân" của Burton. Cậu đã đọc nghiến ngấu, say mê những cuốn sách đó.
Tuy khác hẳn những trẻ cùng tuổi nhưng Tom cũng có một người bạn thân. Đó là Michael Oates. Cha mẹ Michael ở Michigan. Đôi bạn hợp nhau và thân nhau vì cũng gặp nhau ở chỗ thèm hiểu biết, thích khám phá.
Dưới hầm nhà, Tom lập một "phòng thí nghiệm". Ngoài thì giờ ở trường ra, Tom không hề đi đâu, cậu chỉ ở đấy, thí nghiệm lại tất cả những gì đã học. Ai cũng cười Tom, chỉ riêng mẹ và chị Tania là ủng hộ. Tania là một cô bé cũng ưa những công việc tìm tòi của em mình.
Chỉ trong một tuần, Tom dạy chị học thuộc lòng các chữ cái bằng tín hiệu morse. Từ nay, hai chị em đã có một trò chơi mới: có thể nói chuyện "bí mật" trước mặt mọi người mà chẳng ai hay biết.
Tom có một điều bực mình là chị Tania hay dậy muộn và mẹ chỉ toàn sai Tom lên gọi. Sáng nào cũng vậy, trong lúc đang ngủ ngon thì Tom bị mẹ lay dậy, bảo:
– Tom, lên gác đánh thức chị Tania dậy, kẻo chị lại đi học muộn!
Tom đành mắt nhắm mắt mở đi gọi chị. Mà nào có phải chỉ gọi một tiếng là chị dậy đâu. Tom phải lay chị hàng mươi phút chị mới mở mắt. Để khỏi chui ra khỏi chăn ấm, Tom nghĩ ra một cách gọi rất mầu nhiệm làm cho chị phải dậy ngay mỗi khi mẹ vừa sai Tom. Một buổi sáng, khi mẹ vừa gọi: "Tom, lên gác gọi chị Tania..." cậu liền thò tay ra khỏi chăn, kéo một thanh gỗ treo nằm ngang xuống. Thế là ở trên gác chị Tania dậy ngay tức khắc! Máy gì mà tài thế? Thì ra Tom làm một thanh gỗ, buộc vào hai đầu thanh gỗ hai sợi dây gai; hai đầu kia em buộc vào hai cổ chân chị Tania. Khi kéo một đầu thanh gỗ thì một chân Tania sẽ bị lôi ra ngoài chăn, nếu kéo mạnh quá thì cả Tania cũng bị lôi ra khỏi giường.
Ngoài ra, Tom còn làm máy... "nói" ở phòng Tania. Em gắn một cái phễu vào đầu một ống dẫn nước đã bỏ đi ở trên gác. Ống này được đặt từ trên gác xuống căn hầm nhà, vào tận "phòng thí nghiệm" của Tom. Ở dưới này, Tom cũng gắn cái phễu nữa vào đầu ống, và thế là hai chị em cứ việc nói chuyện với nhau, một ở trên gác, một ở trong "phòng thí nghiệm".
Một hôm, Tania gọi "ống nói" cho Tom báo một "tin dữ":
– Alo, Tom!
– Alo, chị Tania, cái gì thế?
– Này, nếu em không đóng cánh cửa sổ lại thì chị không dậy đâu nhé, vì bỏ chăn ra chị sẽ bị cảm lạnh đấy.
– Chị không dậy thì mặc chị. Cô Howard sẽ phạt chị!
– Sao lại thế? Cứ đóng cửa vào, chị dậy ngay.
– Em không đóng được. "Máy" hỏng rồi!
– Kệ, chữa đi!
– Em thử xem nhé?
Tom kéo mạnh sợi dây buộc vào cánh cửa sổ lắp kính trên gác để thử, ai ngờ cánh cửa bật ra và rơi xuống đất, kính vỡ tan. Tom bị cha đánh cho một trận rất đau vì cái "trò điên" ấy.
Cứ sáng sáng Tom và Tania dắt tay nhau cùng đi đến trường. Hôm ấy, Tom cắm đầu đi không nói năng gì, Tania hỏi:
– Em nghĩ gì thế?
– Em nghĩ tại sao người ta không tìm cách giữ tiếng nói lại để nó bay phí hoài đi mất.
– Nhưng giữ lại để làm gì?
– Chị ngốc lắm. Nếu có thể được thì em sẽ giữ lại bài diễn thuyết của Washington và của Franklin.
... Có ai ngờ đâu là trong đầu óc của cậu bé mười hai tuổi ấy, đã có cái ý nghĩ mầm mống về máy ghi âm.
 
 
Bạn của Tom, Michael Oates, đôi khi cũng đến thăm "phòng thí nghiệm" ở tầng hầm. Đôi bạn, có khi cả ngày, say sưa làm đủ mọi thí nghiệm về vật lý và hoá học. Cả hai đã đọc được ở một cuốn sách viết về định luật các chất hơi nhẹ hơn không khí. Như vậy là khí nhẹ bốc hơi có thể làm cho cả một vật nặng bay lên theo nó.
Một hôm, Tom tự bảo nhất định phải thí nghiệm định luật đó. Cậu ta đi xin đâu ở hàng xóm được khá nhiều chất muối dùng để điều chế ra một thứ nước có hơi. "Nhà vật lý và hoá học" tý hon này bèn cam đoan với cậu bạn thân Michael là uống xong, cậu ta sẽ bay được quanh các ngọn cây và các mái nhà như chim. Vì lượng muối ấy sẽ sinh ra hơi nhẹ trong cơ thể sẽ đẩy người ta bay lên được. Tom khuyến khích:
– Uống đi, uống đi, cậu sẽ bay cao hơn cả chim sẻ và chim én!
Tin tưởng bạn mình đã nắm chắc được chiếc "chìa khoá" của việc con người có thể bay được như chim, Michael bèn dốc tuột vào mồm tất cả lượng muối ấy. Nhưng đáng lẽ phải bay được thì một lúc sau người bạn tốt và cả tin ấy lại thét lên, lăn lộn vì đau đớn. Hơi sinh ra làm cậu bé trướng ruột, nghẹn thở. Ông Samuel vội chạy ngay đi mời thầy thuốc và sau đó, tất nhiên, Tom, nhà phát minh tý hon, được một trận đòn nhừ tử.
Tom là một cậu bé tham lam, muốn biết tất cả, muốn tìm ra cái gốc phát sinh mọi huyền bí của sự vật quanh mình. Và cậu đã gặp nhiều trở ngại. Trở ngại đầu tiên chính là ông bố, chỉ lo cần cù làm giàu, ông cho cậu là một thằng bé viển vông, có những biểu hiện không bình thường về tâm thần.
 
 
Hai chị em Tania cùng học một lớp ở trường tiểu học Port Huron.
Một hôm, cô giáo Howard gọi Tania lên bảng đọc bài địa lý. Cô hỏi Tania:
– Bắc Mỹ có bao nhiêu bang?
– Bắc Mỹ có ba mươi ba...
– Bao nhiêu?...
Tania ngắc ngứ mãi rồi nói "mười bảy". Nhưng vừa nói xong là em biết ngay là mình lầm nên vội vàng đưa mắt cầu cứu Tom. Cậu em vội vàng mở vở địa lý ra xem rồi nhắc chị, nhưng nhắc bằng một cách rất độc đáo: cậu gõ đầu bút chì xuống bàn khi mau khi chậm theo quy định của tín hiệu morse. Thế là Tania trả lời trôi như cháo chảy. Từ đó hai chị em nhắc nhau bằng cách ấy. Tụi bạn trong lớp thấy phương pháp nhắc bằng tín hiệu morse hiệu nghiệm quá liền năn nỉ hai chị em Tom dạy cho. Thế là từ đó: vĩnh biệt những bài học thuộc lòng! Tín hiệu morse muôn năm! Và cũng từ đó cứ mỗi lần cô Howard gọi một em nào lên đọc bài là y như rằng tiếng gõ bút chì vang lên: Cách! Cách! Cách...! và... em này đọc bài cứ làu làu. Cô giáo không ngờ học trò của cô đã hàng ngày dối cô một cách khéo léo. Có điều những tiếng gõ bút chì làm cô khó chịu. Cô ra lệnh không được gõ nữa. Lập tức những tiếng suỵt dài ngắn lại nổi lên: morse vẫn hoạt động! Sau, cách ấy cũng không ổn thì các em lại lấy tay ra hiệu, cô giáo vừa không chú ý, vừa không ồn.
Cô Howard rất vừa ý thấy độ này học sinh của cô đã bắt đầu chịu học, mà điều tiến bộ ấy tất nhiên là do phương pháp sư phạm của cô. Bởi vậy cô rất hãnh diện.
Một hôm có thầy thanh tra về: thầy Sinclair. Thật không may là hồi trẻ trước khi vào ngành giáo dục, thầy Sinclair đã có lúc làm điện báo viên ở Boston. Muốn kiểm tra xem học sinh chuẩn bị bài thế nào, thầy vào dự lớp cô Howard.
– Nào, mời hai em Edison Tania và Hope Lewis lên bảng...
Tom ngồi ngay ở bàn đầu. Khi thầy thanh tra vừa hỏi xong thì tiếng sách vở mở xoàn xoạt và tín hiệu morse được ứng dụng ngay. Thầy chú ý thấy Tom cứ đưa đi đưa lại bàn tay một cách đều đặn khi dài khi ngắn. Với thói quen nhận xét nghề nghiệp của một người điện báo viên cũ, thầy chợt nhận ra đó là những tín hiệu morse. Nhưng thầy cũng phải ngẩn người ngạc nhiên trước lũ trò nhỏ này với cái trò chơi tài năng ấy của chúng. Thầy biết rất rõ rằng chỉ riêng nghe, hiểu được các tín hiệu morse cũng đã là một điều khó huống chi lại nhận bằng mắt! Làm sao bọn trẻ con này lại đã thuộc lầu và sử dụng thành thạo như vậy? Hay chúng là con cái các điện báo viên?
Thầy hỏi nghề nghiệp bố mẹ của từng em một. Chẳng có em nào là con cái điện báo viên cả. Thật lạ! Gọi Tom lên bảng: thầy thấy Tania đánh morse. Gọi một em bàn khác lên thì lại một em nào đó đánh tín hiệu... Đến chiều thì thầy đã rõ là hầu như cả lớp đều biết chỉ trừ có vài em. Thế thì quá lắm...
Khi về văn phòng, cô Howard sung sướng vì buổi kiểm tra đã kết thúc tốt đẹp, cô bảo thầy Sinclair:
– Thưa ông thanh tra, ông hơi khắt khe quá đấy ạ, các em xứng đáng được những điểm cao hơn nữa kia. Thế mà điểm cao nhất ông chỉ cho được bảy...
– Giá như tôi kiểm tra về điện báo, chắc chắn tôi sẽ cho học trò của cô toàn điểm mười kia!
Cô Howard tròn mắt, ngạc nhiên hỏi lại:
– Thưa ông, thế là thế nào ạ?
Mỉm cười, chậm rãi thầy Sinclair nói:
– Bởi vì học trò của cô chẳng học hành gì cả. Chúng chỉ toàn lo nhắc nhau bằng moóc-xơ thôi.
Cô Howard sững người ra như tượng, rồi cô hét lên:
– Thế thì lại thằng Edison Tom rồi. Chỉ có nó dạy thôi chứ không còn ai nữa cả. Phải tống cổ nó ra ngay lập tức mới được!
– Về ý kiến ấy của cô, tôi lại không đồng ý chút nào. Tôi nghĩ rằng các em có học morse thì cũng tốt thôi, dù rằng với mục đích nào. Thế là chúng đã tích luỹ chút gì đấy, cũng cần cho cuộc đời chúng. Chính tôi là người đã đề nghị với Viện nghiên cứu giáo dục hãy đưa điện báo vào chương trình giảng dạy, nhưng đề nghị ấy đã bị gạt đi. Bây giờ thì, dù chẳng muốn, tôi cũng thấy ý nghĩ ấy của tôi đã được thực hiện.
Sau khi thầy thanh tra đi rồi, cô Howard mắng cho cả lớp một trận ra trò về cái tội nhắc bài.
– Từ nay, tôi mà bắt được em nào còn làm cái trò dối trá ấy nữa, tôi sẽ đuổi ra khỏi trường...
Nhưng bọn học trò vẫn cứ thế, bởi vì cô Howard có biết nhắc bài kiểu đánh morse đầu cua tai nheo ra sao đâu.

Trước đây, khi Tom còn đang được mọi người coi là "cậu bé thần đồng", là "thiên tài" thì mọi lời âu yếm người ta dành để gọi em: nào "Tom, con hươu sao ở Michigan", "Chú bé có những tư tưởng lớn"... Nhưng giờ đây, trước mặt họ, em chỉ là một thằng bé thần kinh không bình thường. Dù sao thì Tom cũng có hổ thẹn về việc bị đuổi vừa rồi. Nhưng hiện tại điều cần thiết nhất đối với "nhà bác học", "nhà vật lý", "nhà báo" Tom là làm thế nào xoay xoả với những mảnh vụn của phòng thí nghiệm và của máy in bị vứt từ trên toa tàu xuống? Liệu có chữa được không? Tom đứng gãi đầu ngẫm nghĩ giữa đống đổ nát ấy. Chữa thì chắc là chữa được, nhưng để chúng ở đâu bây giờ? Đó là vấn đề khó. 
Có lẽ cái góc kín đáo nhất vẫn là căn hầm cũ ở nhà cha mẹ... Nghĩ thế, em liền chở mọi thứ về đó và chỉ trong hai ngày, mọi thứ được sửa chữa xong. 
Chăm chỉ và không nản chí, em lại bắt tay vào việc. Tom rủ một bạn nữa trạc tuổi em tên là James Wort có tài viết chữ rất đẹp và kể chuyện rất dí dỏm, cùng cộng tác với em. Đầu tiên, các em đổi tên tờ báo là "Paull Pry". Đó là tên một nhân vật trong một vở kịch được mọi người rất ưa thích. Cộng với tài khôi hài của James Wort, báo ra thêm mục "Chuyện địa phương" khiến mọi người càng thích thú. Ký giả nhỏ tuổi ấy viết rất khéo, người đọc ai cũng phải cười bò ra. Có mục đó, tờ báo vui hẳn lên và bán thật chạy. 
Nhưng, một hôm, không biết thế nào James Wort lại đi châm biếm một người trong phố. Người này có thói quen ngồi ở quán uống rượu và rình mò mọi người. Những người xem báo nhận ra hắn ta và cười với nhau một cách rất khoái trá. Người ấy giận lắm, tính chuyện trả thù. Một buổi chiều, hắn ngồi rình Tom bên bờ sông Sainte Claire. Gặp Tom, hắn túm lấy: 
– Thằng nhãi con, đứa nào dám làm nhục tao trên cái tờ "báo biếc" ấy của mày, hở?
– Tôi không biết, bài đó là của một người vô danh gửi đến...
– À, mày không chịu tiết lộ nó ra hả? Được, tao sẽ cho mày một bài học để mày nhớ đời! 
Người ấy bèn túm cổ "ông giám đốc toà soạn" nhỏ tuổi, nhấc bổng lên rồi ném mạnh xuống dòng nước giá lạnh. Sau trận tắm bất đắc dĩ ấy, Tom "đóng cửa" tờ báo và từ đấy thôi không bao giờ nghĩ đến chuyện làm báo nữa. Tom thử làm một vài việc khác nhưng không thành. Cũng có lúc em thấy nản, nhưng dù sao vẫn phải kiếm sống. Em đến nhà một bác thợ rèn để xin làm. Bác ta làu bàu bảo: 
– Ở đây không cần những kẻ loạn trí! 
Bị nhục mạ, em bỏ đi. Lang thang thế nào, em lại vào đúng nhà thằng Joe, bạn cùng lớp trước kia để xin việc làm ở cửa hiệu của cha nó. Lão chủ hiệu cười hề hề bảo Joe: 
– Này, Joe, xem này, thằng rồ Tom đang muốn vào làm thằng nhỏ trong cửa hiệu nhà ta đây này! Thế nào, con, có nên bảo nó cút đi không nhỉ? 
Thằng Joe mỉa mai Tom: 
– Thế nào, mày chưa thành triệu phú à? 
Bị xúc phạm, Tom quay phắt đi sau khi đã trả lời: 
– Được, rồi mày sẽ thấy tao trở thành triệu phú! 
Ngày này sang ngày khác, Tom đi khắp nơi, khắp chốn tìm việc. Nhưng ở đâu người ta cũng từ chối khéo léo hay trả lời thẳng thừng "nhà báo" quen thuộc: 
– Chúng tao không cần những thằng điên như mày! 
Cuối cùng, tuyệt vọng em trở về nhà, không việc làm, mệt mỏi. Tom không thể nào chịu đựng được nữa dù chỉ một lời của những con người độc ác, tàn nhẫn, ích kỷ và hẹp hòi ấy. Em có ý định trốn đi Detroit kiếm việc. Chỉ có mẹ là người duy nhất khuyến khích em thôi vì bà thấy con bà gặp quá nhiều rủi ro và cũng thấy con ôm ấp rất nhiều hoài bão, những hoài bão mà bà chỉ mơ hồ cảm thấy rất đẹp, rất có ích, rất nên làm, nhưng bà cũng không hiểu nổi đó là những gì.
Một buổi chiều, khi ông Edison bảo Tom phải vứt tất cả mọi thí nghiệm của em ở trong căn nhà hầm ra thì em quyết định bỏ nhà ra đi. Trời mưa tầm tã. Tom viết cho mẹ mấy dòng thư, xin mẹ tha thứ cho em là ra đi mà không chào mẹ, em nhờ mẹ hôn chị Tania hộ em. Tom đặt bức thư lên bàn rồi băng mình vào trong mưa gió.
 
Khi Tom vừa ra đi thì bà Edison đột nhiên nổi cơn đau bụng dữ dội. Ở nhà chẳng có một ai. Ông Edison đang đi bán rơm, còn bọn trẻ con chạy chơi đâu hết chẳng thấy có một đứa nào. Lăn lộn trên giường, bà gọi mãi Tom. Giờ đây, Tom đã bỏ đi gần tới ga. Tania vừa ở nhà bạn về, nghe tiếng mẹ gọi, cô chạy vội đến hỏi: 
– Gì thế mẹ, mẹ làm sao thế? 
Bà thều thào: 
– Gọi em Tom và bác sĩ Pender lại đây ngay cho mẹ...
Tania hốt hoảng chạy xuống nhà dưới và thấy bức thư của Tom để ở trên bàn. Đọc thư, nước mắt cô tuôn giàn giụa trên má. Cô định chạy lên đưa thư cho mẹ xem, nhưng nghĩ sao, cô lại lao bổ ra ngoài mưa chạy về phía ga. Con đường sao mà dài thế, tưởng chừng không bao giờ đến cả. Đến sân ga thì vừa may cô trông thấy Tom đang đứng đó nài bác lái tàu cho đi nhờ đến Detroit. Nhưng bác ta chối từ: 
– Không được đâu cậu em ạ. Người ta sẽ phạt tôi mất. Họ mà bắt được chở người lạ trong toa đầu máy là họ đuổi tôi ra đấy. Cậu muốn thế chăng? 
Tom đang lưỡng lự chưa biết tính sao thì nghe tiếng Tania gọi.
– Có việc gì thế, chị Tania? 
Tania hớt hải, người ướt đẫm: 
– Mẹ đang đau lắm em ạ. Phải đi tìm bác sĩ Pender và báo tin cho cha và anh Bill biết ngay. 
Nghe tin ấy, lòng Tom đau thắt lại. Em hối hận vì đã bỏ mẹ đi trong lúc này. Làm thế nào bây giờ? Phải quyết định ngay kẻo mẹ nguy mất! 
– Chị lên tàu đi Detroit ngay tìm anh Bill. Còn em, em đi tìm bác sĩ Pender. Cha chắc cũng sắp về thôi.
Tom chạy vào ga vay tiền một điện báo viên cho Tania lấy vé, xong em chạy như bay đến nhà bác sĩ. May sao, bác sĩ có nhà. Cả hai vội vã đi ngay. Mưa vẫn như trút nước... 
– Mẹ ơi, bác sĩ đến rồi, mẹ có đỡ tí nào không mẹ? 
– Ôi, Tom của mẹ, con yên tâm, mẹ sẽ khỏi ngay thôi.
Bác sĩ Pender khám bệnh cho bà và chuẩn đoán bà bị đau ruột thừa cấp tính. Phải mổ ngay mới cứu được. Nhưng trời cứ tối dần, mà dưới ánh đèn dầu thì làm sao mà mổ được. Chờ đến sáng thì muộn lắm, người bệnh sẽ chết. Bác sĩ đi đi lại lại trong phòng chưa biết tính cách nào để kịp cứu bệnh nhân. 
Trong khi đó, Tom ngồi trên giường bóp trán cho mẹ. Bà mẹ run rẩy, đau đớn bảo Tom: 
– Tom ơi, con của mẹ đâu rồi, Tom... 
– Con đây, mẹ ạ. 
– Con đi đâu vậy con? 
Tom thú thật với mẹ ý định bỏ nhà đi Detroit. Em bật khóc:
– Con giận cha, mẹ ạ. Con có viết cho mẹ mấy dòng để trên bàn nhà dưới. 
Bà mẹ thều thào nói: 
– Con ạ, mỗi khi tức giận con cứ viết hết ra một tờ giấy mọi suy nghĩ, mọi bực dọc của con, sau đó con xé đi. Con giận cha phải không? Khi nào con tức giận, tất nhiên con phải đổ cơn giận cho ai chứ... vì thế mà có cha mẹ, con ạ... 
Chưa nói hết câu, bà lại đau quá ngất đi. Bác sĩ xem mạch cho mẹ. Tom sợ hãi hỏi: 
– Thưa bác sĩ, nếu không mổ ngay được thì có làm sao không?
Bác sĩ im lặng, Tom chợt hiểu hết. Em kêu lên: 
– Thế sao bác sĩ không mổ ngay đi! 
– Không được em ạ, đèn dầu tù mù thế này mổ sao được?
– Thắp nhiều đèn lên có được không? 
– Không được... mổ trong ánh sáng như thế này thì chẳng khác gì giết chết bà ấy. Nếu có đủ ánh sáng, chắc chắn là tôi sẽ mổ được cho mẹ em ngay. 
Thất vọng. Tom ôm đầu suy nghĩ. Làm sao đây? Mẹ sẽ chết ư? Ôi, thật khủng khiếp! Không, mẹ em không thể chết được! Đột nhiên em nhìn thấy ánh đèn phản chiếu lại từ mảnh sắt trên tủ. Ánh đèn phản chiếu trông có vẻ sáng hơn chính ánh sáng thật của nó. 
Một tia sáng loá lên trong đầu óc Tom: sao ta không mượn tấm gương lớn ở hiệu tạp hoá về nhà phản chiếu lại thật nhiều ánh đèn? Chắc chắn là sẽ sáng được tới gấp ba lần. 
Nghĩ sao, làm vậy. Em chạy ngay ra cửa hiệu tạp hoá. Nhưng... cửa hiệu đã đóng cửa, người chủ hiệu đã về nhà riêng. Không do dự em đập vỡ một khung cửa rồi chui vào mang tấm gương ra, đem về nhà. Một lát, tất cả các đèn lớn, đèn nhỏ trong nhà được thắp lên và đặt trước tấm gương. Xong xuôi, em sang phòng mẹ. Bác sĩ ngồi đó, lo lắng nhìn người bệnh. Em nói, giọng đầy tự hào: 
– Bác sĩ ơi, đã có đủ ánh sáng rồi. Mời bác sĩ sang xem, sáng như ban ngày vậy! 
– Cậu còn đùa được ư? Cậu không thấy tôi đang lo cho mẹ cậu à? - bác sĩ nói có vẻ giận. 
Nhưng em đã lôi tay ông ta, buộc ông phải sang xem. Quả thật là sáng như ban ngày! Hai mươi cái đèn phản chiếu lên chỗ định dùng làm bàn mổ. Tất cả đều sáng loá. Ngạc nhiên và mừng quá đến mức không tin cả vào mắt mình, ông giơ tay vào vùng ánh sáng đó và sờ sờ nó để khẳng định rằng đó là sự thật. Nét mặt ông rạng rỡ hẳn lên: 
– Cậu bé làm thế nào mà được như vậy đấy, hở cậu bé thần đồng? 
Tom nhún vai im lặng. Trả lời ông thế nào đây? Chỉ có nét mặt em là sáng hẳn lên vì niềm vui mẹ em sắp được cứu sống. Bác sĩ ôm chặt em vào ngực và chúc mừng em: 
– Cậu giỏi lắm! Thông minh lắm! Bây giờ thì tôi sẽ bắt đầu. Nào, đem hai chiếc khăn trải giường và một xô nước nóng ra đây, rồi chạy đi gọi thêm một bà hàng xóm sang giúp tôi một tay.
 
Rạng sáng thì mổ xong. Bà Edison đã thoát khỏi tay thần chết. Mệt quá, bác sĩ nằm vật trên chiếc đi-văng tạm nghỉ. Tom ngồi ghé bên cạnh ông, mệt bã vì một đêm thức trắng lo âu. 
– Nếu đêm qua, cậu không nghĩ ra cái trò ấy với tấm gương thì giờ đây mẹ cậu đã thành người thiên cổ! 
Nghe vậy, Tom chợt giật mình nhớ đến tấm gương lớn lấy ở hiệu ông Dingle mà ông ta không biết. Em vội vàng vác tấm gương lại cửa hiệu để trả. 
Đến nơi, Tom thấy mọi người đang xúm xít bàn tán quanh chỗ cửa bị đập vỡ. Ai cũng cho rằng kẻ trộm vào hiệu lúc đêm. Dingle đứng đấy đang kêu ầm lên: 
– Tôi bị mất trộm! Thằng trộm đã phá cửa vào và lấy mất tấm gương. Tôi phải đi trình cảnh sát mới được! 
Lúc ấy, Tom vác gương lại. Vừa nhìn thấy Tom, Dingle kêu lên: 
– Kia, thằng trộm lấy gương của tôi đây rồi!... 
Chẳng nói một lời, Dingle xông vào đánh em túi bụi. Chiếc gương tuột khỏi tay em vỡ tan. Chiếc gương vỡ càng làm hắn thêm cáu, hắn vớ lấy cái gậy và vụt em tới tấp. Tom kêu ầm ĩ, nhưng chẳng ai vào can giúp em. Vừa may, khi ấy ông Edison đi bán rơm trở về. Thấy Dingle đang đánh con mình, ông bèn nhảy từ trên xe ngựa xuống túm lấy tên chủ hiệu nhẫn tâm ấy. Ông đánh con thì được nhưng kẻ khác thì không! Ông quát lão Dingle: 
– Sao ông đánh nó? 
– Vì nó ăn cắp và làm vỡ gương của tôi. 
Ông Edison liền hỏi Tom, khi ấy em đang sắp sửa chạy về:
– Đúng không? 
– Con lấy vì...
– Được, về nhà rồi tao sẽ hỏi tội mày. Bây giờ thì cút!
Lão Dingle được thể kêu lên: 
– Ông phải đền tôi mười hai đô-la về chiếc gương vỡ và ba đô-la về chỗ cửa vỡ. 
Một người nào đó bảo: 
– Này, ông Dingle... phải công bằng chứ! Cái gương vỡ là do ông đánh thằng bé nên mới rơi vỡ chứ đâu phải tại nó.
– Đúng, đúng như thế đấy! - Nhiều người cùng nói một lúc. – Có đền thì chỉ đền cái cửa thôi. 
Lão chủ hiệu cự lại: 
– Không thể được. Nó ăn cắp gương của tôi nên tôi phải đánh nó. 
– Nó ăn cắp mà lại còn mang đến trả à? 
– Tôi không biết. Cứ phải đền cho tôi mười lăm đô-la, chỉ có thế thôi. 
– Được, tôi sẽ đền mười lăm đô-la cho ông, nhưng trước hết tôi phải biết mọi việc xảy ra như thế nào đã. 
– Thôi được, - lão chủ hiệu nói. - Tôi sẽ chờ ông đến chiều, nếu không tôi sẽ đi trình cảnh sát! 
Ông Edison quay lưng lại không trả lời, trèo lên xe quất mạnh ngựa về nhà. Đến sân, ông gặp bác sĩ Pender đi ra. Bác sĩ thấy ông thì mỉm cười: 
– Thế là thoát rồi... Mọi việc xong xuôi cả rồi... 
– Ai thoát ạ? - ông Edison hỏi vì ông tưởng bác sĩ nói đến Tom.
– Bà nhà ông chứ ai nữa. Tôi đã mổ kịp cho bà ấy đêm qua rồi. Cả đêm mọi người đều thức trắng. Nếu cậu Tom không tìm cách lấy gương tăng ánh sáng thì không tài nào có thể mổ cho bà nhà được. Như vậy... chắc bà ấy đã bị nguy mất rồi... 
– Ông bảo rằng nhờ có cháu Tom giúp ông phải không?
– Vâng. Thật là một cậu bé thông minh. Tôi rất mừng cho ông về cậu ấy.
Ông Edison mở tròn mắt ngạc nhiên: 
– Ông bảo sao? Thế mà tôi lại tuởng là nó đi ăn cắp gương của người ta. Cám ơn bác sĩ, cám ơn!... Giờ thì tôi đã hiểu ra rồi.
 
Trưa hôm sau, trước cửa ga có một đám người đứng ngơ ngác, im lặng, nét mặt ai cũng lộ vẻ lo âu, buồn rầu. Có chuyện gì vậy? Ở ga vừa nhận được điện báo chiếc cầu trên đường Port Huron - Detroit bị gãy mà tàu số 7 đương lao nhanh vùn vụt trên con đường đó. Trên tàu có nhiều người, trong đó có cả Tania và anh Bill. Tất nhiên chẳng một ai trên tàu đó biết tính mạng họ đang bị đe doạ; mà tất cả những ai biết tin cầu gãy chưa biết làm thế nào báo cho viên trưởng tàu - Nelson biết để hãm tàu lại. Lo lắng, run sợ. Mọi người sau khi đã kêu khóc và chạy lung tung hốt hoảng trên sân ga chán lại đứng túm tụm từng đám, im lặng. Có tiếng khóc sụt sịt... Ai cũng có người thân hay bè bạn trên chuyến tàu bị đe doạ ấy. Tom ra ga đón chị Tania, thấy thế liền len lỏi qua các đám đông vào tận buồng điện báo, hỏi: 
– Cái gì thế? Cái gì thế? 
Một người nào đó trả lời: 
– Nước cuốn mất cầu ở Hio rồi. 
Tom sững người. Trước mắt em, thoáng hiện ra hình ảnh chị Tania và anh Bill. Nếu hai người này mà bị thế nào thì gia đình em sẽ ra sao; và còn tính mạng mẹ nữa, mẹ vừa thoát chết đêm qua xong. Không, không thể như thế được! Tim Tom đập rộn lên, lo sợ và đau đớn. Làm gì để cứu được họ đây? Bao nhiêu là người trên chuyến tàu này! Óc em căng thẳng, suy tính. Tay em túm lấy lông mày bên phải mà giật như thói quen khi có điều gì suy nghĩ căng thẳng. Lúc ấy, một đầu tàu đi qua chợt kéo một hồi còi dài, một hồi còi ngắn để dồn đường. Tiếng còi ấy làm em nẩy ra một kế hoạch cứu nguy cho đoàn tàu số 7. Em gạt mọi người ra, chạy đến buồng điện báo kêu lên: 
– Tôi sẽ báo cho tàu dừng lại, tôi sẽ báo cho bác Nelson biết mà ngừng tàu lại! 
Có mấy người mắng Tom:
– Cút ngay, thằng mất trí! 
Tom không nản, em chạy như bay đến chiếc đầu máy và nhanh nhẹn leo lên bậc toa. Bác lái tàu chưa đoán ra em định làm gì liền quát: 
– Thằng bé kia, trèo lên đây làm gì? 
Chẳng trả lời, em chạy đến bên chiếc tay quay để kéo còi, em kéo từng hồi còi theo tín hiệu morse. Một điệp báo viên ở ga nghe thấy tiếng còi chợt hiểu ra ý định thiên tài ấy của em: kéo còi đánh morse cho đoàn tàu sắp bị nạn. Đúng là chỉ có cách ấy mà thôi! Anh ta chạy vội ra chiếc đầu máy, leo lên hỏi Tom: 
– Nhưng có ai hiểu morse ở đó không em? 
– Có chị Tania. Chị ấy biết morse và sẽ báo tin...
– Thế thì lên đường ngay! 
Mọi người vui mừng nhìn theo chiếc đầu tàu hối hả lao đi với niềm hy vọng mong manh. 
Tom liên tiếp báo tin dữ ấy bằng tín hiệu morse cho Tania, hết hồi này sang hồi khác... 
... Trong khi đó, đoàn tàu số 7 vẫn thản nhiên lao nhanh về phía chiếc cầu gãy. Tania đang lim dim ngủ, ngả đầu vào vai anh Bill. Bỗng nhiên, cô nghe mơ màng có tiếng còi gọi đúng tên cô. Lạ nhỉ? Mình mơ chăng? Cô lắng nghe... đúng, cả một câu dài... Cô cố nghe một lần nữa. Rõ ràng là những tiếng còi đang gọi tên cô: "Tania, hãm tàu lại, cầu gẫy"... Đúng Tom rồi, chỉ có Tom thôi. Tania chạy vụt ra cửa toa tìm Nelson. 
– Bác ơi, Tom đánh điện bảo hãm tàu lại ngay, cầu gẫy đấy!
Nhưng lão Nelson lườm em một cái rồi quay đi, thản nhiên bảo mấy người tò mò đang ngạc nhiên nhìn lão ta và Tania:
– Hừ, nó cũng dở người một tí như tất cả những người họ Edison ấy mà... 
Tania hét lên: 
– Hãm tàu lại, cầu gãy, ông không nghe thấy à? Cầu gẫy, tàu sẽ lao xuống sông!
Hành khách nghe thấy thế thì hốt hoảng nháo nhác lên. Lúc bấy giờ Nelson đành phải kéo cái phanh hãm mắc ở mỗi toa - cũng chính Tom là người đã làm cái khóa hãm này hồi em còn đang bán bánh kẹo trên tàu. Tàu được hãm lại cách cầu khoảng một kilômét rưỡi và bắt đầu chạy từ từ, thận trọng tiến về phía cầu. Hành khách đều muốn xem tin Tania báo có đúng hay không. Quả thật, cầu bị nước cuốn trôi. Lúc này mọi người mới khiếp sợ trước cái tai hoạ mà ít phút trước đây họ còn cho là sự tưởng tượng của một cô bé mơ ngủ. Bên kia cầu là chiếc đầu tàu do bác Powers lái, cạnh bác là Tom. 
Nelson bắc loa tay gọi: 
– Hoan hô bác Powers! Nhờ có bác mà chúng tôi thoát chết!
Bác Powers trả lời: 
– Không, đó là nhờ Tom Edison đấy! 
Tania rất hãnh diện về Tom, em bắc loa tay gọi: 
– Tom ơi, em là một anh hùng đấy! 
– Không, chị mới xứng đáng, chị Tania ơi! 
Bác Powers cười vui vẻ: 
– Niềm vinh dự này phải chia đều cho cả hai chị em chứ!
– Mẹ thế nào, Tom? 
– Đỡ rồi, đã kịp mổ ngay. 
Bên này sông, một cuộc tranh cãi nổ ra. Bill hỏi Nelson:
– Thế nào, ông thấy Tom thế nào? 
Nelson bảo: 
– Bao giờ tôi cũng bảo với mọi người rằng Tom là một chú bé được việc, nó làm vinh dự cho cả tỉnh đấy. Ai cứ phản đối tôi xem, tôi thì tôi cho hắn một trận ngay. 
Ở Port Huron, mọi người nóng lòng như lửa đốt. Không nói ra, nhưng ai cũng nghĩ rằng chỉ ít phút nữa thôi tin dữ sẽ bay về với họ. Ông Edison, trông già hẳn đi, đứng tựa vào một chiếc cột, mặt ủ rũ, lòng ông trống rỗng. Ông có hai đứa con thân yêu trên chuyến tàu đáng nguyền rủa kia. Nhưng tin mừng đã quay lại, đầu tàu mang Tom đi đã trở về báo rằng tàu số 7 đã kịp thời dừng lại nhờ sáng kiến tài tình của Tom. Tất cả mọi người hò reo vui sướng, còn ông Edison thở phào nhẹ nhõm và mỉm cười. Mọi người ùa lại phía Tom, tung em lên cao, nắm chặt tay Tom và hôn em tới tấp. Tom trở thành người anh hùng ngày hôm đó. 
Ông trưởng ga, sau khi cảm ơn và chúc mừng Tom rồi, liền đề nghị: 
– Cháu có muốn vào làm điện báo ở đây không? 
– Thế thì tốt quá, xin cảm ơn ông. 
– Vậy từ ngày mai, cháu có thể bắt đầu làm việc ngay. Hiện giờ, có một chỗ trống và ta sẽ ghi tên cho cháu. 
– Cháu cảm ơn lòng tốt của ông, thật là vừa may cho cháu.
Lúc đó ông Edison cũng đến với con. Ông hôn lên hai má Tom, ôm lấy cậu và bảo: 
– Cha tự hào về con! Con đã làm nhiều điều khiến cha phật ý nhưng con cũng đền đáp lại xứng đáng. 
– Cha đã rõ câu chuyện về cái gương chưa? 
– Rồi, bác sĩ Pender đã kể cho cha nghe rồi. 
Tom sa sầm mặt lại: 
– Con đã bị một trận đòn oan. 
Người cha nắm lấy tay con dắt đi, thở dài: 
– Rồi ta sẽ tính nợ với lão Dingle sau. Cha chưa chịu đâu. Nào, ta đến chỗ hắn trả nợ cho hắn. 
– Vâng, ta đi cha ạ! 
Hai cha con kiêu hãnh đi trong niềm mến phục của mọi người. Cả thành phố biết chuyện cứu tàu của Tom. Đến cửa hàng lão Dingle, ông Edison hỏi: 
– Thế nào, tôi nợ ông bao nhiêu? 
– Tôi đã nói rồi đấy: cái gương mười hai đô-la, cái cửa ba đô-la.
– Thế nghĩa là mười lăm đô-la chứ gì? Đây, cầm lấy! - ông đưa mười lăm đô-la cho hắn - Nhưng còn trận đòn thì sao?
Lão Dingle cười nhăn nhở: 
– Trẻ con đôi khi cho chúng hai, ba trận đòn có hại gì đâu?
– Tất nhiên là chẳng có hại gì. Nhưng đánh nó là tao chứ không phải mày. Hiểu không! 
Rồi ông Edison túm lấy cổ áo lão Dingle quai cho hắn hai quả đấm ngã sóng soài. Xong ông lại dựng lão dậy, giáng cho lão hai cái tát như trời đánh nữa. 
Thằng Joe, con lão Dingle, thấy bố nó bị đánh kêu ầm lên:
– Ai cứu với! Ai cứu với! 
Nhưng Tom đã túm lấy nó và ném nó vào thùng bột làm cho từ đầu đến chân nó bột phủ trắng xoá như vừa ở máy xay bột ra. Vài người tò mò đứng lại xem. Một lúc sau, cảnh sát khu vực tới.
– Cái gì vậy? Cái gì mà ầm ĩ lên thế? 
Ông Edison liền kể cho mọi người nghe. Vừa khi ấy, bác sĩ Pender đi qua. Thấy vậy, bác sĩ liền kể lại cho cảnh sát trưởng nghe.
– Cậu bé này, bằng trí thông minh của mình đã cứu mẹ thoát chết. Đáng lẽ người ta phải nêu gương cậu ấy về lòng thương mẹ thì đằng này cậu ấy lại bị đòn như một con chó. 
Một vài người thêm: 
– Cậu ấy đã cứu cả đoàn tàu nữa cơ đấy! 
Nghe xong, cảnh sát trưởng quay bảo lão chủ hiệu: 
– Ông Dingle, thế thì cũng đáng thôi. Tôi chẳng thể làm thế nào khác được. Lần sau thì ông nên hỏi trước đã nhé, kẻo lại còn bị nặng hơn. 

 

---

Tom làm việc ở Detroit ít lâu rồi chuyển sang làm điện báo ở Stratford (Canada) gần tỉnh Bayerfield. Cậu đã đạt được mơ ước thuở nhỏ: thu, phát tin bằng morse. Nhưng chỉ ít lâu sau, Tom đã phải nhận rằng công việc đó không thú lắm. Nơi Tom làm việc là một công ty rất lớn, công ty "Grand Trunk". Việc cậu nhận thật quan trọng và vất vả. Cậu phải làm việc hằng ngày từ bảy giờ chiều đến bảy giờ sáng hôm sau mà vẫn chỉ có hai mươi lăm đô-la một tháng. Chủ công ty là một người nghiệt ngã. Không muốn cho nhân viên ngủ trong giờ làm việc ban đêm, hắn buộc cứ nửa giờ lại phải điện cho bộ phận theo dõi điện báo một tín hiệu là số 6. Đây là một cực hình đối với các nhân viên làm ca đêm ở công ty này và đối với Tom việc làm này thật buồn chán đến bực bội. Đang bận suy nghĩ mà phải ngắt quãng vì cái luật lệ đó thật là khó chịu. Một bạn đồng nghiệp của Tom kêu lên: 
– Tôi sẽ đi khỏi đây! Thật quá quắt! Không sao ngủ được lấy một giờ có khổ không cơ chứ! 
Một người khác kêu lên: 
– Mai tôi sẽ xin thôi việc ngay! 
Một người nào đó đưa ra ý kiến: 
– Này, làm cách nào để lừa được tụi nó nhỉ? Thí dụ ta cứ thay nhau mỗi đêm một người thức, người đó sẽ thay tất cả mà báo con số 6 cho chủ... 
Ý kiến đó Tom chẳng ưng lắm. Tom bảo: 
– Thế này, các bạn ạ, tôi đã nghĩ ra rồi... Từ ngày mai, các bạn cứ việc ngủ ngon mà vẫn làm đầy đủ nhiệm vụ. 
Đúng như Tom nói, chủ vẫn nhận được đều đặn cứ nửa giờ một tín hiệu số 6, mà trong khi ấy các nhân viên phòng điện báo vẫn cứ việc ngủ say. Thế là thế nào? Tom đã làm ra hệ thống phát, báo rất tài tình, bằng cách nối liền máy điện báo với một cái đồng hồ quả
lắc... Cứ nửa giờ một, khi đồng hồ báo chuông thì lập tức nó cũng phát đi một tín hiệu số 6 cho bộ phận theo dõi điện báo. Nhờ vậy mà giấc ngủ của anh em điện báo viên không còn bị ngắt quãng như trước nữa. 
Nhưng chỉ ít lâu sau, mẹo ấy bị phát giác. Chủ công ty theo dõi thấy việc báo giờ hết sức chính xác nên vô cùng ngạc nhiên. Hắn suy nghĩ không biết vì sao. Để giải mối băn khoăn, một hôm hắn thân hành xuống tận phòng điện báo thì thấy tất cả nhân viên điện báo đang ngủ say như chết và hắn đã tìm ra nguyên nhân của điều chính xác kỳ lạ ấy: đồng hồ quả lắc được nối liền với máy điện báo! 
Hắn nghiêm khắc hỏi mấy nhân viên điện báo khi ấy vừa mới tỉnh giấc đang hoảng hốt vì cuộc "đến thăm" bất ngờ này:
– Ai đã bày ra cái trò này? 
Một vài người hèn nhát, sợ vạ lây vội vàng trả lời: 
– Tom Edison đấy ạ! 
– À, ra thế! - hắn quay lại phía Tom - Chính cậu là chủ nhân của cái trò lừa dối này đấy? Vậy thì thưa "ông", tôi xin báo để "ông" biết hai việc như sau: Một là, nếu chúng tôi mà còn bắt được "ông" làm một loại gì na ná như thế này nữa, "ông" sẽ bị tống ra khỏi cửa; hai là, chúng tôi đề nghị ông phải bán cho chúng tôi cái sáng kiến này. 
Tom sững người vì ngạc nhiên. Cậu cứ tưởng sẽ bị lão ta tống cổ ra ngay, thế mà không, lại còn được trả cho một ít tiền nữa. Dù sao thì cái trò ấy cũng có ích đấy chứ.
 

Chuyện xảy ra ở Louisville
 
Ở Louisville, đôi bạn gặp bao nhiêu trở ngại trước khi được nhận vào làm ở “Công ty điện báo”. Họ có một ít tiền nhưng đã tiêu gần hết, nhất là vì Adams gần đây lại còn hay uống rượu. Tom Edison thì không, anh rất ghét rượu. Tiền kiếm được anh chỉ tiêu vào việc thật cần như ăn, thuê nhà, mua sách. Khi túi đã nhẵn sạch, đôi bạn bàn nhau mỗi người đi về một phía thành phố để tìm việc làm. Ai tìm được trước sẽ báo tin cho bạn. Nhưng báo như thế nào? 
Tom Edison bàn mua mấy quả pháo sáng. Ở giữa thành phố, có một cái gác chuông bỏ hoang, vậy ai tìm được việc rồi thì lên đấy đốt pháo sáng báo cho người kia và người đó sẽ tìm đến gác chuông để gặp. Bàn xong, đôi bạn chia tay nhau ở một ngã tư. Cả Adams và Edison đều không quen thuộc thành phố này. Lang thang đến tận chiều mà chưa ai tìm được việc làm, thỉnh thoảng họ lại nhìn lên trời xem có thấy hiệu pháo sáng của bạn không. Nhất là Adams, mệt mỏi vì đói và bị từ chối ở khắp nơi. Đang cạn mọi hy vọng, bỗng anh nhìn thấy trên trời một quả pháo sáng. Adams sướng điên lên, anh chỉ muốn ôm mọi người anh gặp. Một khách qua đường hỏi:
– Cái gì thế? Anh nhìn gì thế?
– Ồ, thằng quỷ Tom của tôi nó đã kiếm được việc làm rồi, ông bạn có biết không?
– Cái gì thế kia? Sao chổi à?
– Không, ngài ạ, đó là pháo hiệu của Tom Edison đấy! Một thiên tài trẻ tuổi của chúng ta đấy!
Adams vui sướng lắc tay người khách bộ hành. Người này ngạc nhiên, giơ tay làm dấu thánh:
– Anh ta điên hay sao ấy. Tội nghiệp!
Họ gặp nhau ở gác chuông, đôi bạn ôm ghì lấy nhau vui sướng.
– Ở đâu, hở Tom?
– Công ty điện báo Mỹ. Họ đang rất cần điện báo viên giỏi. Mình đã được thử tay nghề rồi. Ngày mai đến lượt cậu. Phải thi tay nghề rồi họ mới chọn. Mình chắc cậu sẽ đạt thôi, cứ yên trí!
Adams lo ngại, gãi đầu:
– Thế thì dở, Tom ạ, mình có giỏi như cậu đâu cơ chứ.
– Dù sao thì một mình mình có việc thế cũng tạm đủ. Sau rồi cậu cũng sẽ tìm được việc thôi. Bây giờ thì chúng ta phải đi thuê phòng ở đã. Mình mệt chết được và sáng sớm mai chúng mình đã phải có mặt ở chỗ làm việc rồi.
Sáng hôm sau, cả hai đến sở. Adams vào thử nghề và trượt ngay vì dầu sao anh ta cũng không được khéo tay lắm. Còn Tom thì được nhận. Tom an ủi bạn:
– Đừng buồn, Adams ạ. Có thể là sau họ cũng phải cần thêm điện báo viên và họ sẽ phải nhận cậu.
Adams buồn bã cúi đầu:
– Mình chẳng có chút hy vọng nào cả, Tom ạ.
– Dù sao thì cậu cũng không được bỏ mình. Cậu cứ ở đây với mình cho đến khi nào tìm được việc đã.
Adams im lặng. Anh quay ra cửa lòng buồn ảo não. Tom gọi theo:
– Chiều nay, mình chờ cậu nhé. Cậu đến Sở đón mình được không?
– Được. Mình sẽ đến. – Nói xong Adams rẽ nhanh ra đầu phố.
Chiều hôm đó, Tom phải làm việc thông tầm đến tận sáng hôm sau. Anh nóng lòng chờ bạn đến. Ở phòng làm việc, chỉ có một mình anh và một người cùng làm khác. Đợi mãi, anh vẫn không thấy Adams đâu. Vào khoảng nửa đêm, cửa phòng đột nhiên bật mở, một người lảo đảo bước vào. Edison nhận ngay ra bạn. Adams say.
– Vào đi, Adams…
– Này, Tom này… tớ chẳng chịu nổi nữa đâu, nghe không? Này, tớ là cái gì…
Tom đỡ bạn:
– Adams, cậu nằm xuống đây. Cậu mệt đấy!
– Tớ mệt ấy à. Không, Tom ạ, tớ là thằng điện báo viên tồi… trượt vỏ chuối ngay từ lúc thử tay nghề… Đấy, tớ là thế đấy!...
– Này, Adams, cậu mà không chịu nằm xuống nghỉ thì mình sẽ bắt cậu nằm đấy! Đừng trẻ con nữa!
– Bắt à? Hả…ả…ả? Cậu bắt tớ nằ...m…m nghỉ à…à? Không, không được!
Nói rồi Adams lảo đảo giơ một chân lên cạnh bàn máy đạp mạnh. Mấy cái máy điện báo đổ nhào xuống đất; cái thì đứt dây, cái thì gẫy cần, cái thì vỡ. Thấy vậy, Tom chỉ còn biết túm lấy tóc mình mà giật. Thật là khó xử. Đầu tiên Tom vội vàng ôm ngang lưng bạn đặt lên giường. Vừa nằm xuống, Adams đã ngáy ngay. Không chút bực dọc, Tom vội nhặt nhạnh các thứ và bắt tay vào chữa máy. Đã quá nửa đêm. Đến sáu giờ sáng, phải chữa xong chỗ máy này, nếu không sẽ mất việc. Suốt đêm ấy, Tom không nghỉ lấy một giây. Khi Adams tỉnh dậy thì mặt trời đã lên, các máy cũng đã chữa xong hoàn toàn. Adams chẳng biết gì về những việc đã xảy ra đêm qua. Lúc đó anh say khướt, và bây giờ thì anh chẳng còn nhớ mảy may.
– Cậu làm sao thế Tom, sao trông cậu mệt thế?
– À, mình bận việc suốt đêm nên mệt đấy. – Tom mệt nhọc trả lời, trên môi nở nụ cười dịu dàng.
– Một công việc khốn nạn, Tom thân yêu ạ. Đêm qua mình “hơi quá chén”, cậu không giận mình chứ?
– Không, Adams ạ. Chắc cậu rất buồn phải không…
– Đúng đấy, Tom ạ… rất khổ tâm, thất vọng nữa. Mọi thứ đều ngược lại mong ước của mình… Nhưng cậu không giận mình thật chứ…
– Không, mình không giận cậu đâu. Mà tại sao lại giận cậu cơ chứ. Cậu đã ngủ ngon, còn mình khi đó chuyển những bức điện đi, thế thôi…
Ít lâu sau, Adams kiếm được việc ở một tòa báo địa phương. Cả hai ở lại Louisville khá lâu.
Một đêm, một việc không lành xảy ra với Edison, nhưng may sao anh đã thoát nạn. Lúc ấy, đêm đã về khuya, từ toà báo trở về nhà anh cắp một tập dày toàn báo chí. Viên cảnh sát nọ thấy dáng anh có vẻ khả nghi, đi vội vã đêm hôm khuya khắt, ăn mặc lôi thôi, lếch thếch, liền ngờ anh là lưu manh. Hắn gọi giật giọng:
– Này, ông bạn đứng lại!
Nhưng Tom không hề nghe tiếng.
– Này, thằng ma-cà-bông kia, lại đây, điếc hả? Đứng lại… Mày có đứng lại không?
Tom Edison vẫn tiếp tục đi nhanh như trước vì nào anh có nghe thấy! Viên cảnh sát càng tin rằng đó là một tên lưu manh. Hắn vội rút súng ra, và… “đoàng!”… “đoàng!” hai phát đạn choáng tai! May sao, viên cảnh sát là một tay súng xoàng: cả hai phát đều không trúng! Ôi! Nếu không thì biết đến bao giờ nhân loại mới có được đèn điện thắp sáng, có máy hát để nghe, có tàu điện để đi và quên bớt mọi nỗi ưu phiền khi ngồi xem chiếu bóng!
Lúc ấy, Tom mới quay lại, ngơ ngác vì tiếng nổ. Anh hỏi viên cảnh sát khi đó rượt tới bên anh:
– Gì thế ông? Tôi nghe có tiếng súng nổ.. ai bắn thế nhỉ?
Viên cảnh sát trố mắt nhìn anh rồi bảo:
– Ông điếc à? Tôi gọi ông đến hai lần, sao ông không quay lại? Ông muốn đùa với tính mạng chắc?
Tom Edison chợt hiểu. Anh rùng mình. Chà, mình vừa hút chết. Tuy nhiên anh vẫn giảng giải cho viên cảnh sát hiểu vì sao anh không nghe thấy:
– Vâng, tôi bị điếc mất một bên tai. Vả lại, khi ấy tôi đang mải suy nghĩ về cái máy điện báo. Tôi muốn làm sao cùng một lúc mà có thể phát tin đi nhiều nơi. Ông hiểu không? Cái đó khó, rất khó, đúng thế không ông?
– Cái đó tôi không biết? Xin ông cho xem thẻ đã!
– Vâng, đây, thưa ông. Thế ông đã nghĩ gì về tôi?
– Ông là người như thế nào à? Ở đây, có đủ mọi hạng người qua lại… Hừ! Giấy tờ của ông hợp lệ… Cám ơn! Ông đi được rồi. May cho ông là tôi đã không bắn trúng đấy.
– Vâng, may cho tôi và cũng may cả cho ông!
Nhưng cái may đó là cái may chung cho cả nhân loại nữa!!! Về tới nhà, khi Adams nghe bạn kể lại câu chuyện, anh rùng mình bảo:
– Cậu thấy không, đời người bấp bênh như treo trên sợi tóc ấy.
– Thôi, tốt nhất là nên quên chuyện đó… Mình đói quá. Từ trưa tới giờ, bụng mình chẳng có gì cả!
– Cả mình nữa, Tom ạ. Kiến bò bụng dữ quá!
Cả hai kéo nhau ra quán ăn. Đang đi, bỗng nhiên Tom rảo chân đi như chạy, Adams vội chạy theo gọi:
– Tom, sao lại đi nhanh thế? Cậu làm sao đấy?
– Đời người ngắn ngủi lắm, Adams ạ. Mình nhiều việc quá, không đủ thời gian đâu, phải đi nhanh lên thôi cậu ạ - Nói rồi, Tom vẫn cắm cúi bước nhanh.
Adams đập tay lên trán, than thở:
– Kỳ quái thật! Thế mà mình và bao người khác lại bỏ phí thời gian cơ chứ. Này, Tom, cậu có thể làm cái máy tiết kiệm thời gian được không?
– Cái đó chắc chắn là không bao giờ làm được.
– Tiếc thật. Mình có bao nhiêu là thời gian rỗi, giá mình có thể cho cậu được, cho không thôi. Nếu được như vậy thì vinh dự cho mình quá.
Công việc của Tom làm khá tốt. Các ông chủ và các bạn đồng nghiệp của Tom đều quý Tom vì anh là một người chăm chỉ, khiêm tốn và chân thật. Anh không hề uống rượu bao giờ, vì vậy đồng nghiệp bầu anh làm “thủ quỹ” giữ tiền cho họ với nhiệm vụ là chỉ đưa tiền cho họ uống rượu theo mức tự họ đã quy định hàng tuần: uống một lần và uống rất ít. Anh làm tốt nhiệm vụ ấy, một nhiệm vụ mà nhiều lần anh đã gặp khá nhiều rắc rối. Một hôm, một đồng nghiệp lén xin anh đưa tiền cho anh ta đi uống rượu quá số tiền quy định. Tom dịu dàng bảo bạn:
– Tôi rất tiếc không thể đưa cho anh được. Tôi mà đưa anh sẽ uống say đấy. Anh uống say thì sẽ làm hỏng việc, chủ sẽ thải anh. Tôi không muốn anh bị mất việc đâu. Nghe tôi, anh đừng nên nghĩ đến chuyện uống rượu làm gì.
– Này, Tom, đừng lên mặt dạy nhau nhé mà tớ cho một trận nhớ đời. Nào, có đưa tiền hay không thì bảo?
– Peters ạ. Anh phải hiểu chứ, đừng có kỳ kèo phí thì giờ vô ích.
– Cậu lên giọng dạy tớ không xong đâu… Tớ không phải là trẻ con khiến cậu phải dạy! Đấy là tiền của tớ! Nào, đưa đây!
– Tôi bảo anh rồi: không là không!
– Thôi đừng rắc rối nữa… Đưa tiền đây kẻo ông cho mấy cái bạt tai bây giờ.
– Peters, anh cứ thử làm xem?
– À, mày muốn hả?
Peters giơ thẳng tay tát vào mặt Tom.
Tom nhìn thẳng vào mặt bạn đồng nghiệp, ngạc nhiên hơn là tức giận. Sao Peters lại đánh mình? Anh lắc đầu, nhún vai, cay đắng. Anh không muốn báo thù Peters. Vả lại, đâu có phải là lần đầu người ta đánh anh. Nelson đã đánh anh, Dingle đã đánh anh và còn nhiều kẻ khác nữa. Ngay cả cha anh cũng đã bao lần đánh anh rồi. Dù sao thì thằng Peters ngu xuẩn cũng phải trả giá đắt về việc làm của nó. Lúc ấy, một bạn đồng nghiệp khác tên là Williams, đang đứng ở phòng bên; qua cửa sổ anh ta đã nhìn thấy cảnh ấy. Anh ta đem kể lại tất cả cho mọi người biết. Họ phẫn nộ kêu lên:
– Sao, thằng Peters dám đánh thằng Tom cơ à?
– Ừ, vì Tom không chịu đưa tiền cho nó đi nốc rượu.
Khi Peters vừa trở về phòng, một trận đòn của toàn thể hội đồng đã giáng xuống đầu hắn. Hắn phải nghỉ mất ba ngày, mắt sưng húp. Nhưng những câu chuyện không may cứ đeo lấy cuộc đời Tom không dứt.
Ở đây, Tom cũng có một phòng thí nghiệm nhỏ ngay trong phòng làm việc như trước đây ở trên tàu số 7. Những lúc rảnh việc, anh say sưa làm đủ các thí nghiệm. Một lần, vô ý Tom đánh đổ một lọ axit sunfuric. Axit lọt qua kẽ hở ván sàn chảy xuống bàn giấy viên xếp. Trong nháy mắt, mọi hồ sơ, giấy tờ trên bàn bị axit phá huỷ. Một giọt rơi đúng vào cái đầu hói của ông ta làm ông ta nhảy bật lên vì bỏng.
– Gì thế này? – Ông ta lấy tay sờ đầu, hét ầm ĩ, mắt hoảng hốt nhìn đống giấy tờ trên bàn đang biến thành mùn giấy.
– Lại một trò của thằng trời đánh Edison rồi! Chỉ có nó mới hay loay hoay với cái thứ nước giết người này thôi. Không đuổi cổ nó ra thì thế nào cũng có ngày nó làm nổ tung cả cái sở này lên mất. Mời ngay ông Edison đến cho tôi!
Một ngày sau, Tom Edison bị đuổi ra khỏi cửa với mọi đồ lề như lần đánh đổ chất sunfur trên tàu số 7. Đau đớn, Tom nói với Adams:
– Cái chuyện ấy lại lặp lại, buồn quá!
– Và chính cậu lại phải chịu tất cả. Nhưng không sao, Tom ạ, chúng ta tính lại vậy. Làm gì bây giờ đây?
– Làm gì à? Mình đi Boston. – Tom nói ngắn gọn như một bức điện báo.
– Sao? Chúng ta chia tay nhau ngay bây giờ à?
– Rồi ta sẽ gặp lại nhau, Adams ạ. Cuộc đời là thế, mình đi nhé!
Biết bạn đã quyết ra đi, Adams ngậm ngùi nắm tay bạn, dặn dò:
– Thôi chào Tom, cậu đi mạnh khoẻ nhé! Và đừng có quên mình. Viết thư luôn cho mình. Mình sẽ viết cho cậu.
Edison xiết chặt tay bạn, anh giữ tay bạn trong tay mình hồi lâu. Adams mắt nhoà lệ, giọng run run:
– Liệu có ngày nào mình còn được nắm lại bàn tay cậu không?
Edison an ủi bạn:
– Mình hy vọng sẽ có. Lúc ấy mình mong rằng chúng ta vẫn nắm tay nhau như hai người bạn nhưng ở một vị trí khác chứ không phải là hai điện báo viên tầm thường nữa.
Hai người bạn thân thiết chia tay nhau. Sau này, rất nhiều năm nữa số phận mới cho họ gặp lại nhau. Và khi ấy, Tom đã giữ được lời ước hẹn: đã trở thành nhà phát minh nổi tiếng.
Lên tàu rồi, những suy nghĩ lại chiếm toàn bộ tâm trí Tom. Tom nghĩ lần này có lẽ ta phải đi thật xa, thật xa, sang Mexico vượt biển chẳng hạn để thử xem sao. Bạn đường của Tom là hai thanh niên tình cờ gặp gỡ trên chuyến tàu và cùng mang theo một ý định ra đi. Thế là cả ba lên đường. Hoàn toàn tin vào bản thân và bồng bột, họ hăng hái ra đi, không đếm xỉa đến chông gai trên con đường dự định. Đến Mexico, ở Vera Cruz, họ ra cảng và bị lạc đường. Lang thang mãi, họ vẫn chưa tìm được cơ hội gặp một người thuỷ thủ tốt bụng nào đó cho vượt biển. 
Cuối cùng họ gặp một thuỷ thủ từng trải người Tây Ban Nha. Có thể nói đó là một con sói biển đã đứng tuổi. Bác ta đã trải qua một cuộc đời đầy sóng gió và bao phiêu lưu, thử thách. Trong con người đó tích luỹ biết bao kinh nghiệm cay đắng của cuộc đời. Tom phiên dịch cho cả ba người. Người thuỷ thủ già ấy kể lại cho ba thanh niên những quãng đời nổi chìm của bác. Chân tình, bác bảo cho họ biết rằng ở Mexico hay ở Nam Mĩ cũng vậy, chẳng nơi nào dễ dàng tìm được sự giầu sang và hạnh phúc mà chỉ có vô vàn cực nhục, đắng cay và thất bại. Bác khuyên họ đừng ảo tưởng đi tìm một mảnh đất chỉ cần với tay ra là vơ được hạnh phúc, hãy sớm bỏ cuộc chạy trốn cay đắng và vô ích này đi.
Edison, dù lòng vẫn chưa nguôi ảo tưởng, nhưng với chút kinh nghiệm sống vừa qua, anh đã nghe ra và bỏ cuộc. Ngay chiều hôm đó, từ biệt người thuỷ thủ già và hai người bạn đường, anh lên tàu quay về Port Huron.
Lâu rồi anh không gặp lại mẹ, cha, chỉ nghe nói ông, bà gặp nhiều khó khăn, ưu phiền. Tới nhà, Tom thấy mẹ, cha già đi và nghèo. Căn nhà cũ và mảnh vườn đã bị quân đội chiếm và phải chuyển ra một nơi khác. Thế là không còn nữa, khu vườn cây hàng năm thường thu được một số hoa lợi. Bực bội về cách đối xử tàn tệ ấy và luyến tiếc ngôi nhà đầy kỉ niệm, bà Edison ốm liệt giường. Tom làm gì để giúp cha mẹ bây giờ?
Ở lại ư? Như thế nghĩa là lại thêm một miệng ăn, thêm một gánh nặng cho gia đình. Phải ra đi thôi! Cuộc chia tay thật đau đớn. Nước mắt trên mi, trong lòng mang hình ảnh mẹ nằm trên giường bệnh, Tom Edison đi Boston.
Đó là mùa đông năm 1868 khi chàng thanh niên ấy vừa tròn hai mươi mốt tuổi.
 
Ở Boston
 
Cuộc hành trình thật là dài và vất vả. Gió lốc đưa tuyết lên đầy tàu và phủ kín đường ray. Con tàu hồng hộc gạt từng đống tuyết lớn sang hai bên dò dẫm tiến. Mười ngày mà tàu chỉ đi được một ngàn kilômét. Tới Boston, chàng thanh niên ấy lại lang thang, anh chỉ mang trên mình một chiếc áo bằng vải bạt nát nhàu và bẩn thỉu thay cho áo khoác. Bên trong, anh mặc một chiếc áo sơ-mi kiểu nông dân, cũ và đã lâu chưa giặt. Một chiếc quần bằng vải dày, một sợi dây buộc túm ống quần. Đôi giày cao cổ đã thủng. Trên đầu Tom, một chiếc mũ đã tàng, mớ tóc rối bù, lâu không chải thò ra ngoài. Ai đi qua cũng phải nhìn Tom vì dáng điệu ngây ngô, ngờ nghệch của anh. Còn anh, lòng đã quyết đương đầu với số phận, anh nhìn thẳng tiến bước.
Anh hỏi thăm đường đến Ban Giám đốc "Công ty liên hiệp Miền Tây". Ông giám đốc vui mừng nhận anh vào làm ngay vì biết anh là Tom Edison. Nhưng ngay từ đầu, anh đã gặp trở ngại. Các điện báo viên vốn biết tiếng về anh là điện báo viên giỏi nhất nước Mỹ nên dẫu chưa cùng làm việc mà buổi đầu họ đã không ưa anh. Những kẻ ghen tài và nhỏ nhen ấy đã âm mưu tìm cách hạ uy tín của anh. Họ bàn với một điện báo viên khác, giỏi và giàu kinh nghiệm ở nơi khác chuyển cho Edison một bức điện dài, chuyển thật nhanh cốt cho anh phải cuống lên và như thế tránh sao cho khỏi lầm lẫn.
Cái ngày cạm bẫy đó đã tới. Một người trong bọn họ bảo anh:
– Ông Edison, có điện khẩn đấy, mời ông ra nhận.
Tom vội ngồi vào bàn máy. Sau lưng anh, bọn họ tụm lại một chỗ để theo dõi xem anh sẽ xử trí ra sao.
Bức điện phát tới rất nhanh. Bọn họ mỉm cười ranh mãnh:
– Nào, cu cậu có vắt chân lên cổ cũng chẳng kịp.
Tom biết ngay là bọn họ xỏ mình. Anh bình tĩnh nhận tin, cũng rất nhanh như người phát và không lầm lẫn một dấu nào. Bọn họ rỉ tai nhau:
– Ghê chưa! Xem kìa, cừ quá!
– Suỵt... chưa hết đâu, chớ vội khen! Hắn sẽ còn nhận được mấy câu thật rắc rối nữa cơ rồi mới thấy rõ. Thế nào hắn cũng bị rối mù lên và nhầm lẫn cho mà xem.
Có người nào đó xen lời. Edison chẳng nghe thấy họ nói gì vì anh điếc cũng có, nhưng cũng có phần vì anh quá tập trung vào việc bẻ gãy cái trò xấu xa, đê tiện của những kẻ cùng phòng, tỏ rõ cho họ biết về con người anh. Bỗng nhiên những câu morse thỉnh thỏang lại thiếu chữ, thiếu dấu, thậm chí câu bị đảo, bị đổi lung tung. Edison vẫn nhận đều và điền đủ vào chỗ thiếu, chỗ sai mà người phát tin cố ý làm ra như thế. Cả phòng ngạc nhiên đến mức tức bực trước tài năng xuất chúng của anh. Nhận xong bức điện, anh phát lại cho đối phương một câu phê bình nhẹ:
– Ông bạn ạ, hình như tay ông ngắn hay sao ấy nên ông phát có vẻ lúng túng quá đấy!
Ít lâu sau, một sự việc khác xảy ra khiến không những chủ công ty mà ngay cả các vị trong chính quyền nhà nước cũng phải chú ý đến anh. Nguyên tổng thống Hoa Kỳ lúc bấy giờ là Andrew Johnson định gửi một bản hiệu triệu cho toàn quốc. Bản hiệu triệu cần điện gấp cho tất cả các báo chí để kịp đăng ngay. Đó là một văn kiện rất quan trọng, cần thiết phải công bố ngay cho dân chúng biết. Ông giám đốc công ty vội họp tất cả các điện báo viên ngay trong phòng làm việc của ông và hỏi mọi người:
– Ai trong các ông dám nhận trọng trách phát đi bản hiệu triệu ấy không sai một lỗi?
Mọi người đều im lặng nhìn nhau. Nhận điện đi bản hiệu triệu ấy có nghĩa là nhận cáng đáng một công việc nặng nề: phát tin liên tục trong khoảng mười lăm đến hai mươi giờ, sẽ phải hết sức tập trung tư tưởng không chút nghỉ ngơi mà như vậy thì chắc gì sẽ không để sai sót lỗi nào... Dại gì! Chỉ có một mình Tom bước ra trước ông giám đốc, anh can đảm một cách giản dị:
– Thưa ông giám đốc, tôi xin nhận.
Ông giám đốc vui mừng:
– Tốt quá, ông Edison, tôi rất vui mừng!
Về phần Tom, anh đương cần một số tiền để dùng vào việc thí nghiệm, mà công việc anh nhận này nếu thành công chắc chắn sẽ mang lại cho anh một số tiền khá lớn.
Có người rỉ tai Edison:
– Này, thù lao cao đấy. Nhưng nếu chỉ sai một ly thôi thì không phải chỉ mất việc thôi đâu, có khi còn được vào "nhà đá" nữa cơ đấy...
– Được, các bạn đừng lo!
Anh tự biết sức mình và cũng nắm được khả năng của mình. Nào có phải chưa bao giờ anh làm việc căng thẳng từ mười lăm đến hai mươi tiếng đồng hồ ở bên máy điện báo đâu! Có chăng anh chỉ ngại cái xấu xa của một số bạn đồng nghiệp mà thôi. Chắc gì họ không nhân dịp này ngáng chân anh? Có thể lắm chứ!
Ra khỏi phòng giám đốc, anh bắt tay vào chuẩn bị ngay. Tất cả mọi điện báo viên đều lẩn tránh anh như lẩn tránh mặt con người nguy hiểm. Họ đóan việc này sẽ làm cho họ càng thấp đi so với Tom. Tất nhiên họ cũng muốn có thể làm được cái việc mà Tom sắp làm, nhưng còn trách nhiệm, không... cái đó thì họ không muốn khóac vào cổ họ!
Mười bảy tiếng đồng hồ liền, Edison đã ngồi gõ ma-níp. Trên trán anh, những giọt mồ hôi lớn vã ra thong thả lăn xuống... giọt nọ nối tiếp giọt kia. Mặt anh nhợt nhạt như nặn bằng sáp. Thỉnh thỏang anh tranh thủ nhét vào miệng một mẩu bánh phết bơ đã để sẵn bên cạnh cho đỡ đói. Các đồng nghiệp lúc đầu lặng im, mặc anh chăm chỉ làm công việc của mình, nhưng sau chính họ lại mất bình tĩnh, sốt ruột thay cho anh. Họ bắt đầu rầy la anh:
– Edison, cậu sẽ hóa đá mất! Hãy kệ thây công việc đấy!
– Này, các ngài ơi, nhìn anh ta xem... như một cái xác không hồn!
– Edison, chầm chậm thôi cũng được, căng thế thì cậu nguy mất đấy!
Nhưng Edison chẳng nghe thấy gì và cũng chẳng muốn nghe. Anh tiếp tục gõ na-níp, rất nhanh, rất đều đặn. Khi đứng lên rời khỏi máy, trời ơi! Sao mà anh chóng mặt!... Chân anh như mượn của ai vậy. Lảo đảo, anh đi như người say rượu. Riêng cặp mắt anh vẫn sáng, ánh sáng của thiên tài và chiến thắng. Một lần nào đó, có một người bạn bảo anh: "Thiên tài nghĩa là một phần trăm tài năng cộng với chín mươi chín phần trăm mồ hôi!" Đúng thật, anh đã tóat mồ hôi hòan toàn.
Ông giám đốc, thậm chí tất cả các bạn đồng nghiệp của anh nữa đều chúc mừng thành công của anh. Tất cả đều nhìn anh kính phục!
Giữa những dằn vặt, ghen ghét, ti tiện, bực bội ấy, thiên tài sáng tạo của anh cứ mạnh dạn tiến lên không ngừng. Có đồng tiền nào, anh dùng cả vào các thí nghiệm của mình. Mặc áo quần cứ tồi tàn, mặc căn phòng nghèo dẫn và rồi cuối cùng đành phải biến nó thành một phòng thí nghiệm, anh vẫn không nản chí. Không chút mệt mỏi, lòng tràn ngập nhiệt tình, lúc nào anh cũng hăng say lao động.
Đài điện báo của "Công ty liên hiệp Miền Tây" đặt ở tầng dưới một tòa nhà cũ, trước kia là quán ăn. Căn nhà ẩm ướt, mốc meo đó là nơi ẩn nấp của rất nhiều những con bọ giống như những con ruồi. Chúng náu mình sau những tấm ván mọt, mục rỗng lát tường và trần nhà. Đêm đêm, khoảng mười hai giờ khuya có một ông lão nghèo mang hòm bánh mì cùng với vài thứ thức ăn lặt vặt đến bán cho những người làm ca đêm. Mua xong, đem vào phòng, khi họ vừa mở gói đồ ăn ra chưa kịp đưa lên miệng thì, ôi thôi, cả đám bọ đó đã lăn xả vào bâu kín. Chúng bám bừa lên những mẩu thức ăn mà phát tởm, chẳng ai dám ăn nữa. Một người nửa đùa nửa thật, bảo:
– Edison, cậu cứu anh em với, hãy đẩy lùi cái đám giặc này đi hộ với!
– Được, mình thử xem!- Edison trả lời.
Anh kiếm hai chiếc đĩa sắt gắn lên tường, mỗi chiếc đều nối với một đầu dây điện ở bàn máy của anh. Sau đó, anh bôi thức ăn lên mặt đĩa rồi cho dòng điện chạy. Lũ bọ đánh hơi thấy thức ăn bay ngay lên đĩa: dòng điện đã giật chết lũ bọ!
Anh em bắt đầu cảm mến Edison. Họ ca ngợi anh về việc này. Nhưng người trưởng ca lấy làm khó chịu vô cùng. Hắn nghĩ: "Tay Edison này ngày càng khó chịu tợn, mọi người đều quý hắn, nể hắn hơn ta. Đuổi hắn đi thì không được vì hắn giỏi, có kỷ luật... Nhưng ta sẽ bắt hắn bỏ cái "sáng kiến" kia đi..."
Nói sao làm vậy, hắn ra lệnh phải bỏ ngay cái việc "độc ác" của Edison là "giết hại côn trùng vô tội bằng điện"!
Cũng thời gian này, Edison còn say mê nghiên cứu cả về các thành tựu khoa học của hai nhà bác học vật lý Ampere[1] và Faraday[2] nữa.
 
[1] André-Marie Ampère (1775-1836): nhà vật lý học, nhà toán học Pháp.
[2] Michael Faraday (1771-1867): nhà vật lý học Anh.
 
Một buổi thuyết trình
 
Một lần, Edison nhận lời mời của một trường nữ trung học là sẽ đến thuyết trình về điện học vào sáu giờ chiều một ngày thứ bảy.
Hôm đó, các nữ sinh diện đẹp như đi dự dạ hội. Vốn đã từng nghe nhiều lời đồn đại tốt đẹp về Tom Edison nên các cô đều nóng lòng muốn biết con người mới nghe danh mà chưa thấy mặt ấy. Họ tụ tập ở giảng đường của trường. Một nữ sinh nói:
– Mình thấy anh mình bảo Tom Edison là một điện báo viên giỏi nhất nước Mỹ đấy!
Một cô khác tiếp lời:
– Anh ta còn là một nhà phát minh nữa, nghe nói anh ấy đã sáng chế ra nhiều thứ lắm.
Một nữ sinh bâng khuâng:
– Không biết anh ta có đẹp trai không nhỉ?
– Chao ôi! Anh ta trẻ và nổi tiếng, cái đó theo mình giá trị hơn tất cả mọi thứ sắc đẹp trên đời!
– Mình thì mình cho rằng anh ta phải là người ăn mặc rất lịch sự. Các nhà phát minh thì tất nhiên họ phải giàu có rồi, mà đã giàu thì tất nhiên ăn mặc phải sang!
Ngây thơ và trong trắng, các nữ sinh bàn tán, hồn nhiên đùa cợt về mọi chuyện, mọi ước mơ. Thời gian trôi qua nhưng vẫn chưa thấy tăm hơi Edison đâu cả... Ban giám hiệu và các nữ sinh bắt đầu nóng ruột. Quá sáu giờ rồi còn gì! Các cô bảo nhau:
– Quái nhỉ, sao mãi mà thuyết trình viên chẳng thấy? "Ngài" định bắt chúng mình chờ đến bao giờ thế này!
Trong khi đó, Tom Edison hoàn toàn không nhớ gì đến buổi thuyết trình cả. Mải làm thí nghiệm, anh quên khuấy mất! Lúc ấy nhem nhuốc trong bộ quần áo lao động đầy vết a-xít và các hóa chất khác, anh đang ngồi trên... mái nhà nối sợi dây điện bị đứt. Một người bạn gọi to:
– Tom ơi, cậu quên à, hôm nay là ngày cậu phải đến nói chuyện ở trường nữ trung học cơ mà? Cậu có định đi không đấy?
– Chết! - Tom kêu lên - Mình quên mất, may mà cậu nhắc mình. Mấy giờ rồi?
– Sáu giờ mười lăm!
– Hỏng rồi, làm thế nào bây giờ? Lại còn phải thay quần áo nữa!
– Thôi xuống ngay đi, rồi ba chân bốn cẳng vào... Không đến không được đâu. Ai lại thế bao giờ?
– Thế còn áo quần?
– Kệ nó! Chẳng tiểu thư nào ở đó chọn cậu làm chồng đâu mà lo. Nhanh lên!
– Đúng, cậu nói có lý đấy!
Edison nhảy vội xuống, phủi qua loa áo quần rồi cứ thế một mạch chạy bộ tới trường.
Khi thấy thuyết trình viên hớt hải đến với bộ áo quần tồi hơn cả một người phu khuân vác, các nữ sinh đều ngạc nhiên kêu lên:
– Ồ... ồ...
Edison luống cuống vì thấy ai cũng ăn mặc chỉnh tề như đi dự hội mà anh thì nhếch nhác. Sau giây phút lúng túng, anh thóang bực mình: "Họ đi nghe nói chuyện chứ có đi nhà thờ đâu mà diện thế? Mặc họ!" Anh mạnh dạn bước lên bục giảng. Không một ai vỗ tay chào đón. Họ nhìn anh vẻ ngao ngán. Thấy mọi người đón tiếp mình lạnh nhạt, Edison lại thấy mình như có thêm can đảm. Anh mở đầu buổi nói chuyện bằng một câu phê phán các cô gái nhẹ nhàng nhưng vụng về: "Thưa các ngài, thưa các bạn, tục ngữ ta có câu: "Cái áo làm chẳng nên người..." Tất cả phá lên cười chế giễu. Thật bực mình, khó chịu làm sao khi phải nói chuyện ở một trường nữ trung học mà tất cả các nữ sinh đều ăn mặc như các công nương. Đành mặc họ thôi, anh cứ nói. Một lát sau, những nụ cười nhạo báng tắt dần trên môi mọi người. Người ta "suỵt... suyt..." dập hết những tiếng cười và tiếng xì xào còn vang lên đây đó. Nhiều người bắt đầu mở sổ tay ghi chép. Những cặp mắt dần dần trở lại bình thường rồi chăm chú mở to. Chỉ còn nghe thấy tiếng tất cả đều lắng nghe. Im lặng. Ngay cả Tom, anh cũng quên cả bộ quần áo nhàu bẩn của mình và nói một cách sôi nổi. Vấn đề thu hút anh, thu hút các nữ sinh cũng như thu hút tất cả mọi người thời bây giờ là: điện khí. Đó là một đề tài rất "thịnh", rất "mốt". Thỉnh thỏang anh lại giở cuốn "Những khảo sát thí nghiệm về điện" của Faraday trích đọc một đoạn. Khi Tom vừa kết thúc buổi nói chuyện thì tiếng vỗ tay vang lên như sấm dậy. Mọi người hoan hỉ chúc mừng anh. Mấy nữ sinh mang hoa lên tặng. Tom thấy rất sung sướng, sung sướng và hạnh phúc thực sự.
Suốt đời, anh chẳng bao giờ quên những phút giây thành công ấy. Sau này, khi đã đạt đến đỉnh cao của sự vinh quang và thành công, anh vẫn luôn luôn trìu mến nhớ lại kỷ niệm sâu sắc mà êm dịu của buổi nói chuyện đầu tiên ấy của anh cùng với những bông hoa đã nhận.

Ở New York
 
Nhưng ước mơ của Tom đâu có phải suốt đời làm một điện báo viên, cho dù loại điện báo viên ưu tú chăng nữa. Trong đầu anh, biết bao nhiêu dự định, suy nghĩ đòi hỏi phải hoàn thành, phải thực hiện. Mọi phát minh của anh cho đến nay mới chỉ là những cái nhỏ, lặt vặt xoay quanh chiếc máy điện báo. Anh không thỏa mãn chút nào về những phát minh ấy. Anh muốn biến thành hiện thực tất cả mọi điều anh nghĩ, anh thấy trong óc, qua những cuộc thí nghiệm liên tục và đầy khó khăn. Nhưng muốn thế, anh phải có thời gian, phải có tiền chi phí. Mà chân điện báo viên làm sao có thể cho anh tiền bạc và thời gian để thực hiện ước mơ! Anh quyết định đi New York. Anh hy vọng thành phố lớn ấy có thể tạo cho anh một con đường thoát ra khỏi mọi khó khăn, bế tắc hiện nay.
Bước xuống ga, anh ngợp trong cái vĩ đại của thành phố. New York với toàn những dãy nhà chọc trời, những đường phố dài vô tận. Anh lạc trên phố Wall và những đại lộ khác. Cái "bệnh kinh niên" lại giày vò anh: phải tìm việc làm ngay! Đi đâu bây giờ? Gõ cửa nào đây? Anh chẳng quen biết ai mà thành phố lại mênh mông quá, xa lạ quá. Sau vài ngày mệt bã người kiếm không ra việc, anh càng thấy mình cô độc và nghèo khó hơn bao giờ hết. Biết tính sao đây? Vừa gò lưng đeo cái bao nặng đồ đạc trên vai, anh vừa nhìn những cửa kính sáng loáng, những nóc nhà mất hút trong mây... và ao ước một ngụm trà nóng. Bỗng nhiên anh nhớ tới Richard Hutchinson, người điện báo đã phát đi bức điện "thử thách" mà anh đã phải nhận khi vừa đến Boston. Richard làm ở trung tâm điện báo "Công ty liên hiệp Miền Tây"đóng tại New York. Đánh liều, anh tới gõ cửa nhà Richard nhờ anh ta giúp đỡ. Richard tuy thế nhưng là người hiểu biết. Thấy Tom đương gặp khó khăn, Richard nhiệt tình giúp đỡ:
– Tôi sẽ giúp anh, Edison ạ. Anh cứ yên tâm, tôi rất coi trọng tài năng và khả năng lao động của anh.
Dù Richard hết lòng nói hộ nhưng Tom vẫn chưa được nhận vào làm ngay vì ở đó chưa có chỗ trống. Nhưng cái đói và những nhu cầu cần thiết khác không cho phép Tom chờ đợi.
– Thật khó khăn quá, anh Tom ạ! Không thể làm thế nào hơn được. Anh chịu khó chờ hai, ba ngày nữa, tôi sẽ cố chạy thêm cho anh xem sao!
Hai ngày, rồi ba ngày... qua đi. Những ngày chờ đợi thật quá nặng nề. Anh đã bắt đầu phải nhịn đói. Hằng ngày, anh nhẫn nhục lang thang trên các phố phường mỹ lệ kia. Đêm xuống, anh ngả mình dưới mái hiên các nhà kho bỏ vắng.
Vài ngày sau, Richard bảo anh:
– Tôi đã nói chuyện về anh với một người bạn tôi là Franklin Pope. Anh ấy hứa sẽ giúp anh. Vậy bây giờ anh tới chỗ anh ấy nhé.
Chao ôi! Thật may mắn! Anh vội vã đến chỗ Franklin. Nhưng... ở nơi Franklin cũng lại không có chỗ. Cái dạ dày lép kẹp không cho phép Tom chọn lựa nữa. Tom bảo:
– Anh ạ, làm gì cũng được, miễn là có việc thì thôi...
Franklin là người hiểu biết, anh ta liền giúp Edison bằng cách tạm cho Edison ăn nhờ, bảo đảm cho Edison được ở tạm trong một xó nhà kho của lâu đài "Công ty Gold Reporting" cho đến khi có việc làm. "Gold Reporting" là một công ty theo dõi giá vàng trên trên thị trường. Để có thể làm được việc đó, công ty này có những tổng đài điện báo khổng lồ, khó vận chuyển và khó bảo quản. Những máy đó có những đường dây nối trực tiếp với các văn phòng, các trụ sở của họ ở khắp mọi nơi trong nước. Mỗi lần máy hỏng là công ty thiệt hại đến hàng triệu đô-la.
Như tất cả những người thất nghiệp khác, thường nhàn rỗi và buồn chán. Một buổi chiều, Edison đang ngồi chơi trên một chiếc ghế đá trong vườn hoa của công ty, mặc cho mọi ý nghĩ vò xé trong lòng, bỗng anh thấy hàng chục công nhân hốt hoảng chạy vào văn phòng kêu lên:
– Máy hỏng, thưa ngài, máy hỏng rồi!
Giám đốc công ty chạy bổ ra, mặt tái đi la lớn:
– Đi gọi kỹ sư, mau!
Mọi người tất tả chạy vào buồng máy. Tom Edison cũng chạy theo họ. Hàng giờ qua... các công nhân kỹ thuật không sao tìm ra chỗ hỏng. Lúc đó, kỹ sư Laws, người phát minh ra cái máy đó, cũng tới. Ông ta kiểm tra máy rất kỹ lưỡng nhưng cũng chịu, chưa phát hiện ra được chỗ hỏng. Ông ta cáu kỉnh gắt ầm lên:
– Máy móc hay ma quỷ không biết!
Lúc đó, một giọng nói chợt vang lên khiến mọi người ngạc nhiên:
– Để tôi thử tìm xem, may ra có thấy chăng?
Mọi người lạ lùng nhìn chàng thanh niên lạ mặt. Hắn ở đâu ra mà trông tồi tàn thế kia? Chẳng ai tin anh ta có thể làm được. Nhưng ở hoàn cảnh bó tay như thế này thì cứ để hắn thử "cầu may" xem sao. Và họ cho phép anh lại gần cỗ máy. Một bác thợ già bảo:
– Khéo không hắn lại làm hỏng thêm máy mất thôi!
– Không, không lo, Antony ạ. Các anh có hàng bao nhiêu chuyên gia ở đây mà còn chịu bó tay thì cứ để mặc anh ta thử xem sao. Có thể anh ta thành công đấy. Nếu không... ta sẽ có cách với hắn.
Tom Edison - người thanh niên lạ mặt - không hề bối rối sợ sệt. Thành công hay thất bại trong việc này sẽ quyết định việc anh có ở lại New York hay không. Anh rất bình tĩnh bắt tay ngay vào công việc. Mọi người nín thở đưa mắt dõi theo đôi bàn tay anh đang dò dẫm lần tìm chỗ hỏng. Mười lăm phút trôi qua...Trán đẫm mồ hôi, Edison bỗng ngẩng đầu, nhẹ nhàng nói:
– Tôi đã tìm thấy rồi!
Hàng trăm bộ ngực thở phào nhẹ nhõm. Mặt ông giám đốc bừng sáng lên vui sướng. Còn ông kỹ sư thì mặt tái nhợt như người chết đuối. Tom giải thích:
– Một cái đinh ốc bị gãy, nhưng mảnh của nó lúc rơi ra lại mắc vào giữa hai bánh xe răng cưa. Cho tôi mượn ít dụng cụ để chữa.
Chừng hai giờ sau, Tom chữa xong. Anh vui vẻ báo tin:
– Thưa ông, tôi đã chữa xong!
Các thợ máy mở cho máy chạy. Thấy cỗ máy lại hoạt động bình thường như cũ, ai cũng lạ lùng. Giám đốc chạy đến ôm chầm lấy Tom chúc mừng:
– Xin anh nhận lời chúc mừng của tôi. Anh cừ thật, anh bạn trẻ ạ. Anh thông minh lắm. Anh có muốn vào làm ở chỗ chúng tôi không?
Tom mừng rỡ. Anh chỉ mong có thế:
– Thưa ông, có chứ.
– Vậy từ hôm nay, anh được nhận vào làm chân kiểm tra máy móc. Anh có yêu cầu gì không?
– Dạ, ông trả bao nhiêu cũng được.
– Một nghìn rưởi đô-la một tháng. Anh bằng lòng chứ?
– Ôi, thật quá hậu...
Tom ngạc nhiên, mỗi tháng lương ấy là cả một gia tài nhỏ đối với anh. Cả đời, Tom chưa bao giờ có được ngần ấy tiền cả. Ít lâu sau, anh mới rõ rằng đó là một việc làm rất khó nhọc: phải làm liên tục hai mươi giờ mỗi ngày. Hằng ngày, anh chỉ còn bốn giờ để nghỉ ngơi. Một công việc như vậy sẽ hút kiệt sức anh rất nhanh. Vả lại, lương cao mà làm gì nếu như anh chẳng còn một chút thời gian nào để nghĩ đến những phát minh và thực hiện chúng! Cho đến nay, anh đã đem những năm thanh xuân đẹp đẽ nhất của đời anh để làm giầu cho các ông chủ rồi... Anh không sao chịu đựng nổi một cuộc sống đầy ti tiện và chèn ép như ở đây nữa. Giữa cái xã hội, cái thế kỷ của các nhà tư bản đang phát triển mạnh ấy, anh thấy nghẹt thở... Cái vũ khúc quái đản của đồng tiền, cái nhẫn tâm của các chủ nhà băng phố Wall, sự bóc lột tàn tệ sức lao động, những cơn sốt của giá hối đoái chi phối sự bấp bênh của giá vàng, chi phối sự phỉ báng của đạo lý... đã làm đau đớn tâm hồn và trí óc của chàng thanh niên ấy.
Cuộc chiến tranh khủng khiếp 1861-1865 đã làm kiệt quệ nền tài chính Hoa Kỳ. Để có thể phần nào kéo lại cái thua thiệt khổng lồ trong các chi phí chiến tranh, chính phủ Hoa Kỳ cho phát hành một số lượng lớn giấy bạc mầu xanh, không có vàng đảm bảo, nhưng vẫn được nhà nước "đảm bảo". Kết quả tiền vàng bị phá giá. Hàng triệu giấy bạc bị mất giá đã trở thành gánh nặng vô ích mà cả chính phủ lẫn dân Mỹ đều muốn trút bỏ. Khi tiền vàng bị thu hồi dần về kho thì các nhà băng cũng như Bộ Tài chính cũng bắt đầu ngừng tung ra những đồng tiền vàng. Và tiếp đó là một hiện tượng rất tự nhiên: giá vàng bắt đầu tăng vọt. Việc buôn vàng lậu bắt đầu phát triển mạnh. Ngân hàng hối đoái ở phố U-ôn cũng hoạt động mạnh.
Chính trong thời kỳ đầy biến động và lo âu này của nền kinh tế Mỹ, Laws đã nghĩ ra một hệ thống ghi giá vàng bằng cách sử dụng một tổng đài điện báo. Thời gian đầu sau chiến tranh, trong ba năm liền việc đó xem chừng được khá lãi. Gần ba trăm ngân hàng và văn phòng hối đoái ở New York đã nối vào tổng đài của Laws để nhận tin tức về nhịp lên xuống của giá vàng được chuyển qua máy phát trung tâm của Laws.
Lòng tham vô đáy của các chủ tờ-rớt đã làm cho các ngân hàng nhỏ và các văn phòng hối đoái tư nhân bị khánh kiệt. Tất nhiên kẻ bị khánh kiệt ghê gớm nhất là các viên chức, những người buôn bán nhỏ và các công nhân. Trong cuộc cạnh tranh đó, các ông chủ chẳng từ một thủ đoạn tàn bạo nào mà không đem dùng. Cuộc chạy đua về giá vàng trên thị trường nước Mỹ tất nhiên sẽ đưa đến việc hình thành một "hội vàng".
Đó là thời kỳ khốn khổ nhất nước Mỹ, thời kỳ đã làm cho nước Mỹ bị lung lay đến tận nền móng. Vua đường sắt là Jay Gould, một tên tư sản tham lam, một tên đầu tư vô liêm sỉ đã hối hả vét vàng khắp nơi và đã nâng giá vàng lên một cách giả tạo, đến mức tối đa. Chính phủ Hoa Kỳ đành phải đưa một số vàng dự trữ ra sử dụng để chấm dứt nạn buôn vàng lậu. Nhưng Gould đã thu về hàng triệu đô-la tiền lãi, đã phá tan sản nghiệp của nhiều nhà tư sản nhỏ và đã làm cho nhiều người tự tử vì lâm vào cảnh phá sản.
Cả Laws cũng bị phá sản. Ông đành phải bán cổ phần của mình cho chủ mới là tướng Lefferts.
Là người theo sát máy hằng ngày, Edison ghê tởm cái trò chơi khủng khiếp của các ngân hàng hối đoái vàng và những cuộc săn đuổi vàng của họ. Anh chán ngán hết sức về những việc xảy ra xung quanh anh, về mối quan hệ tàn nhẫn giữa con người với con người, đồng thời anh cũng thấy rõ tài năng của anh đã bị bóc lột ra sao và bị sử dụng vào những công việc xấu xa thế nào. Tại sao anh không làm gì để chấm dứt cái trò lừa đảo ấy đi? Tại sao anh không làm việc gì đó có ích cho con người? Hàng chục thiết kế, đồ án đã hoàn thành trong óc anh chỉ còn cần thực hiện thôi! Giá như anh cũng mở một văn phòng trong một khu công nghiệp nào đó nhỉ?
Anh cần một người cộng tác, vả lại... tiền anh cũng có quá ít. Sao anh không mời người bạn tốt Franklin Pope nhỉ. Nghĩ thế, anh liền đến nhà bạn:
– Ông Pope này, ông có muốn cộng tác với tôi không? Chúng ta sẽ mở chung một văn phòng nhỏ về kỹ thuật, một việc "buôn bán" chỉ có hai ta là người chủ trương...
Anh phấn khởi nói rõ ý định cho Pope nghe. Pope đồng ý ngay, vì chính anh cũng là người bị chủ bóc lột như Edison. Kết quả là ngày mồng một tháng Mười năm 1869, trên tờ báo "Người điện báo" ở New York xuất hiện mấy dòng quảng cáo như sau: "Công ty Pope, Edison. Kỹ sư điện và tổng quản lý điện báo. Trụ sở giao dịch đặt tại Broadway, số 78-80, phòng số 48".
Franklin chỉ đạo về hành chính còn Edison chỉ đạo kỹ thuật. Công việc tạm ổn và khá chạy. Một hôm, Edison bảo bạn:
– Pope ạ, có lẽ chúng ta cần có thêm cộng tác viên nữa mới đủ, thí dụ, cộng tác với một tờ báo chẳng hạn, vì ta cũng cần quảng cáo cho công việc của ta chứ!
Họ chẳng phải tìm lâu, chính bản thân chủ báo "Người điện báo" đã cộng tác với họ. Tên ông là Ashley. Khi nghe Edison ngỏ ý muốn cộng tác, ông vui vẻ vỗ vai Edison nói:
– Được thôi. Bao giờ tôi cũng thích làm việc, thích ủng hộ thanh niên có lý tưởng, rất thực tế và ham học như các ông.
"Công ty" của họ được mọi người tín nhiệm. Tom Edison rất sung sướng thấy mình được chủ động trong công việc. Anh thật sự hạnh phúc thấy mình giúp ích cho mọi người một cách thiết thực. Năm ấy, Edison hai mươi hai tuổi.
Công trình đầu tiên mà Edison hoàn thành là việc hoàn chỉnh hệ thống điện báo nhận các tin tức hối đoái ngân hàng. Đó là chiếc máy "Ticker" do Laws phát minh năm 1867, Franklin Pope đã cải tiến một vài bộ phận nhỏ, sau đó năm 1869, Edison đã nhận cải tiến thêm cho thật hoàn chỉnh. Đó là loại máy điện báo duy nhất hồi đó nhận nhanh các tin tức ngân hàng hối đoái mà ngày nay các nước tư bản phương tây vẫn còn sử dụng. Tin đồn về việc hoàn chỉnh máy "Ticker" đã lan đi rất nhanh trong các giới liên quan đến ngân hàng. Lefferts, một tên tư bản lúc bấy giờ, kẻ đã thu nạp cổ phần của Laws quyết định mua lại của Edison chiếc máy ấy cùng với tất cả hồ sơ lý lịch của máy. Lefferts mời Edison đến văn phòng mình và điều đình với anh:
– Tôi muốn mua của ông chiếc máy ấy cùng tất cả hồ sơ lý lịch của máy, vậy ông đòi bao nhiêu?
Edison suy nghĩ: ba nghìn chăng, hay năm nghìn đô-la? Năm nghìn thì nhiều quá mà ba nghìn thì ít đấy! Anh lưỡng lự rồi trả lời:
– Tôi đã tính rồi, nhưng ông cứ thử cho tôi một cái giá xem ông đánh giá chiếc máy ấy ra sao?
– Bốn chục nghìn đô-la có được không?
Edison hoảng quá, anh thấy chân mình như nhũn ra. Thật trong mơ anh cũng không dám nghĩ đến một số tiền lớn như vậy. Cố lấy vẻ thản nhiên, anh đáp:
– Thôi cũng được. Cũng gần với con số mà tôi tính toán.
Thế là hợp đồng được ký kết và Lefferts giao cho anh tấm ngân phiếu. Tom rút ra một kinh nghiệm: Không nên nói giá phát minh của mình trước mà để người mua tự trả giá lấy. Tay cầm ngân phiếu, Edison đi một mạch ra ngân hàng lĩnh tiền. Một cảm giác lâng lâng tràn ngập lòng anh. Tới cửa lĩnh tiền, anh hơi run vì xúc động. Anh sắp có bao nhiêu là tiền. Một gia tài cơ đấy.
Người thủ quỹ cầm ngân phiếu xem xét kỹ càng rồi đưa lại anh:
– Phiếu này không có chữ ký, không giao tiền được ông ạ.
Vốn điếc một bên tai nên nghe không rõ, Tom tưởng là ngân phiếu không có giá trị. Trố mắt vì ngạc nhiên và vì tức giận, Edison nghĩ: "Trời! Tay Lefferts hắn lừa mình. Mà sao mình quá ngây thơ, quá ngốc nghếch đến thế!" Anh cầm tấm ngân phiếu về trả cho Lefferts, bảo:
– Thưa ông, tờ ngân phiếu này không có giá trị!
Lefferts ngạc nhiên, xem lại rồi bỗng phá lên cười:
– Ồ, xin lỗi ông, tôi quên mất chưa ký, ông Edison ạ! Ông tha lỗi cho tôi nhé. Đây này, tôi xin ký thật rõ ràng. Bây giờ phiếu lại có giá trị rồi.
Edison quay lại ngân hàng, thấy vẻ thật thà của anh, viên thủ quỹ đùa xỏ anh bằng cách trao cho anh toàn loại tiền nhỏ. Edison ra khỏi ngân hàng với mọi túi áo, túi quần, trong ngực áo căng đầy những tiền. Anh hơi lo, nhỡ cảnh sát lại ngờ anh là một tên trộm tiền của ngân hàng thì nguy. Anh vội về nhà và suốt đêm chẳng chợp mắt được. Sáng hôm sau, chính Lefferts lại giúp anh gửi tiền vào ngân hàng và mở một tài khoản riêng.