Sau khi thuyết cho vua Sở ngừng đánh Tống, Mặc tử định trở về Lỗ ngay, nhưng vì còn phải trả lại cho ông Công Thâu Bàn bộ quần áo mượn, nên đành phải đến nhà ông ta lần nữa. Trời đã xế chiều, cả chủ lẫn khách đều thấy bụng đói. Tất nhiên, chủ có lưu khách lại ăn cơm trưa, cũng có thể nói là cơm tối, và khuyên khách ngủ lại một đêm.
Mặc tử nói:
- Thế nào hôm nay tôi cũng phải về. Sang năm sẽ qua, luôn tiện mang bộ sách của tôi dâng vua Sở xem (15).
Công Thâu Bàn nói:
- Tiên sinh lại nói đến chuyện làm điều nghĩa chứ gì? Chỉ có người hèn hạ mới chịu lao tâm khổ trí, cứu khốn phò nguy, bậc đại nhân ai làm. Người ta là một ông vua, ông bạn đồng hương của tôi ơi!
- Cái đó không đúng đâu. Tơ, lụa, gạo, thóc đều là của người hèn hạ làm ra cả, thế mà bậc đại nhân cũng cần đến. Huống hồ là làm điều nghĩa.
Công Thâu Bàn vui vẻ nói:
- Cũng có lý. Khi chưa gặp tiên sinh, ý tôi là đánh lấy nước Tống. Được gặp tiên sinh rồi, thấy là việc bất nghĩa, thì dù có cho không, cũng chẳng màng...
Mặc tử cũng vui vẻ nói:
- Như thế là tôi đã đem nước Tống dâng ông rồi đấy. Nếu ông một mực làm điều nghĩa, tôi sẽ đem cả thiên hạ dâng ông luôn thể. (16)
Đang khi chủ khách đang cười cười nói nói, thì cơm đã bưng lên. Có cá, có thịt, có rượu, Mặc tử không uống rượu, cũng không ăn cá, chỉ ăn mấy miếng thịt. Ông Công Thâu Bàn uống rượu một mình, thấy khách ăn có vẻ uể oải, chẳng biết làm thế nào, đành mời khách ăn ớt vậy.
Công Thâu Bàn chỉ đĩa tương ớt và chiếc bánh lớn, mời rất nhiệt tình:
- Mời tiên sinh! Mời tiên sinh nếm thử. Cũng ăn được. Món bánh ở đây không ngon bằng bánh trên ta.
Công Thâu Bàn rượu vào, càng cao hứng. Ông ta hỏi:
- Tàu chiến của tôi có móc câu, chữ "nghĩa" của tiên sinh có móc câu không?
Mặc tử trả lời, quả quyết:
- Móc câu nhân nghĩa của tôi lợi hại hơn móc câu tàu chiến của ông. Tôi dùng chữ ái mà câu, dùng chữ lễ mà móc. Không câu bằng ái thì không thân, không móc bằng lễ thì phải giả dối với nhau. Không thân mà lại giả dối với nhau thì phải bỏ nhau ngay. Cho nên yêu nhau, kính nhau thì mới có thể cùng có lợi. Bây giờ, ông dùng câu để câu người ta, người ta cũng dùng câu để câu ông, ông dùng móc để móc người ta, người ta cũng dùng móc để móc ông; câu lẫn nhau, móc lẫn nhau, thì sẽ làm hại lẫn nhau. Cho nên cái móc câu nhân nghĩa của tôi lợi hơn cái móc câu tàu chiến của ông nhiều. (17)
Công Thâu Bàn bẽ mặt, liền đổi giọng, trong lời nói có hơi men, vì thực ra ông ta không biết uống rượu.
- Nhưng ông bạn đồng hương của tôi ơi! Cái nhân nghĩa của tiên sinh có thể làm vỡ bát cơm của tôi mất!
- So với việc làm vỡ bát cơm của tất cả nhân dân nước Tống, thì như thế vẫn hơn.
- Thế này thì từ nay về sau tôi đành ngồi làm đồ chơi cho trẻ con thôi! Ông bạn đồng hương của tôi ơi! Hãy chờ đấy, tôi cho xem cái này.
Nói xong, ông ta đứng dậy đi vào nhà sau. Có một tiếng mở hòm. Chỉ một lát, lại trở ra, tay cầm một con chim thước làm bằng gỗ và tre, đưa cho Mặc tử và nói:
- Mở máy một cái là bay được ba ngày cơ đấy! Cái này có thể nói là khá tinh xảo.
Mặc tử xem xong, đặt xuống chiếu, nói:
- Nhưng cũng không tinh xảo bằng bác thợ mộc đóng xe. Bác ta chỉ đẽo ba tấc gỗ là có thể làm được cỗ xe chở nặng năm mươi thạch. Có ích cho mọi người là tốt, là khéo, không có ích cho ai cả là vụng, là hỏng, bỏ đi. (18)
Công Thâu Bàn bẽ mặt lần nữa, lúc đó mới tỉnh ra, nói:
- Ừ, tôi quên mất. Đáng lẽ phải biết trước thế nào tiên sinh cũng nói như vậy.
Mặc tử nhìn vào mặt Công Thâu Bàn, thành khẩn nói:
- Cho nên nếu ông chỉ làm điều nghĩa thì không những tinh xảo, mà thiên hạ cũng sẽ về ông. Thôi đã quấy rầy ông lâu quá rồi, sang năm sẽ gặp lại nhau.
Mặc tử vừa nói vừa cầm lấy tay nải, cáo biệt chủ nhân. Công Thâu Bàn biết không giữ lại được, đành để khách về. Tiễn khách ra đến cổng, ông ta mới quay vào, suy nghĩ một lát, rồi lấy cái mô hình thang mây và con chim thước gỗ cất kín vào đáy hòm ở nhà sau.
Trên đường về, Mặc tử đi hơi chậm, một là đã mệt, hai là chân đau, ba là lương khô hết, bụng không khỏi đói, bốn là công việc thu xếp đã yên, không vội vã như lúc ra đi. Nhưng lần về lại lủi rủi quá. Vừa bước chân vào đất Tống đã bị khám xét hai lần, tới đô thành lại gặp đội lạc quyên cứu quốc (19) quyên nốt chiếc tay nải rách; đến cửa Nam lại gặp một trận mưa rào.
Chạy vào cửa thành định trú mưa thì bị hai bác lính tuần cầm mác đuổi đi, thành ra người ướt dầm dề, rồi ngạt mũi mất mười mấy hôm.
 
 
Chú thích:
 
(1) Công Tôn Cao, trong sách cổ không thấy có. Có lẽ là tên do tác giả đặt ra.
(2) Tử Hạ, họ Bốc tên Thương, người nước Vệ thời Xuân thu, học trò Khổng tử.
(3) Mặc tử, tên Địch, người nước Lỗ, ở vào thời Xuân thu Chiến quốc, từng làm quan đại phu nước Tống. Ông là một triết gia của Trung Quốc thời cổ đại, người sáng lập ra phái Mặc gia, chủ trương "kiêm ái", phản đối chiến tranh, có tinh thần như trong cách nói của Mạnh tử. "Dù có bị chà xát từ đầu đến chân, có lợi cho thiên hạ cũng làm". Tác phẩm của ông, Mặc tử, hiện còn truyền đến nay, gồm 53 thiên, trong đó có một nửa do học trò biên chép. Thiên truyện này, Lỗ Tấn lấy tài liệu ở thiên Công Thâu, sách Mặc tử, nguyên văn như sau:
“Công Thâu Bàn chế tạo thang mây cho Sở xong, định đưa sang đánh Tống, Mặc tử được tin, từ nước Tề (có lẽ là Lỗ) đi đến Sính mất mười ngày đêm, gặp Công Thâu Bàn.
Công Thâu Bàn nói: ‘Phu tử có điều gì dạy bảo’.
Mặc tử nói: ‘Phương Bắc có người khinh rẻ tôi, muốn cậy nhà ngươi giết đi’. Công Thâu Bàn không vui.
Mặc tử nói: ‘Xin đưa muôn lạng vàng’.
Bàn nói: ‘Vì nghĩa, tôi không giết người’. Mặc tử đứng dậy, lạy hai lạy nói: ‘Ta ở phương bắc, được tin ngươi làm thang mây để đánh nước Tống. Nước Tống có tội gì? Nước Kinh (tức nước Sở) đất rộng, người ít, giết chỗ ít, tranh không thừa, không gọi là trí được. Nước Tống không có tội mà đánh, không gọi là nhân được. Biết mà không can gián, không thể gọi là trung được. Can gián mà không xong, không thể gọi là cường được. Nghĩa không giết một người mà lại giết nhiều người, không thể gọi là biết phân biệt’. Công Thâu Bàn chịu phục. Mặc tử nói: ‘Thế không đánh nữa chứ?’ Công Thâu Bàn nói: ‘Không được, ta lỡ đã nói với vương rồi’. Mặc tử nói: ‘Sao không đưa ta ra mắt vương?’ Công Thâu Bàn nói: ‘Vâng’. Mặc tử ra mắt vương nói: ‘Có người bỏ xe hoa nhà mình mà định ăn trộm xe hỏng của hàng xóm, bỏ gấm vóc nhà mình mà định ăn trộm áo rách của hàng xóm, bỏ cơm thịt nhà mình định ăn trộm tấm mẳn của hàng xóm, thì người ấy là người như thế nào?’ Vương nói: ‘Chắc là mắc tật ăn trộm.’ Mặc tử nói: ‘Đất nước Kinh rộng năm nghìn dặm, đất nước Tống chỉ có năm trăm dặm, nào có khác gì xe hoa so với xe hỏng. Nước Kinh có Vân mộng, đầy tê, ngưu, hươu, nai, có sông Giang, sông Hán, cá, ba ba, rùa, giàu nhất thiên hạ. Nước Tống thì không có trĩ, thỏ, hồ ly (có lẽ là phụ ngư: một thứ cá ngon), nào có khác gì cơm thịt so với tấm mẳn. Nước Kinh có cây tùng lớn, có cây tử có vân, có cây ngạnh đàn, dư chương, còn nước Tống thì không có gỗ tốt, nào có khác gì gấm vóc so với áo rách. Thần lấy ba việc dẫn chứng so với ba việc trên. Thần thấy đại vương làm tổn thương điều nghĩa mà không có kết quả.’ Vương nói: ‘Hay lắm. Nhưng Công Thâu Bàn đã làm thang mây cho ta, thì tất phải đánh.’ Mặc tử lại ra gặp Công Thâu Bàn cởi giải lưng làm thành, lấy thẻ làm khí giới. Công Thâu Bàn chín lần đặt kế đánh, chín lần Mặc tử chống đỡ. Khí giới của Công Thâu Bàn hết, mà mẹo giữ thành của Mặc tử còn thừa. Công Thâu Bàn chịu thua, nói: ‘Ta đã biết cách đánh nhà ngươi, nhưng ta không nói.’ Mặc tử cũng nói: ‘Ta cũng biết những cái nhà ngươi dùng để chống cự lại được ta, nhưng ta không nói.’ Sở vương hỏi đầu đuôi ra làm sao. Mặc tử nói: ‘Ý Công Thâu Bàn chẳng gì khác là muốn giết thần. Giết thần thì Tống không giữ được nữa, nên có thể đánh. Nhưng học trò của thần, bọn Cầm Hoạt Ly đến ba trăm người, đã cầm khí giới, đứng trên mặt thành nước Tống, chờ quân Sở đến. Dẫu có giết thần cũng không tuyệt được ý chí chống cự.’ Sở vương nói: ‘Ta không đánh nước Tống nữa.’ Mặc tử về. Qua nước Tống, trời mưa, vào điếm trú, người canh điếm không cho vào. 
(4) Ngày xưa ở Trung Quốc, người ta trải chiếu ngồi giữa đất. Mặc tử chủ trương tiết kiệm, phản đối xa xỉ. Ở những thiên Tứ quả, Tiết dụng trong sách Mặc tử có nói rõ ý kiến của ông về việc nhà cửa, y phục, ăn uống, xe thuyền. 
(5) Trong thiên Canh Trụ, sách Mặc tử, có đoạn đối thoại sau giữa Mặc tử và đồ đệ Tử Hạ: “Đồ đệ Tử Hạ hỏi Mặc tử: ‘Kẻ quân tử có đánh nhau không?’. Mặc tử nói: ‘Kẻ quân tử không đánh nhau’. Đồ đệ Tử Hạ nói: ‘Chó, lợn còn cắn nhau, sao kẻ sĩ lại không đánh nhau?’ Mặc tử nói: ‘Miệng thì khen vua Thang, vua Văn, mà làm thì ví với chó, lợn. Đáng thương hại!’
(6) Thiên Quý nghĩa, sách Mặc tử có một đoạn như sau: “Mặc tử có một người học trò làm quan ở nước Vệ, vừa đến nhận chức thì trở về liền”. Mặc tử hỏi: “Cớ sao lại về?”. Trả lời: “Họ nói nhưng không giữ lời: như ‘đãi anh một nghìn bát’, thế mà chỉ cho tôi năm trăm bát, nên bỏ về”. Mặc tử nói: “Nếu cho anh hơn nghìn bát, anh có về không?”. Trả lời: “Không về”. Mặc tử nói: “Thế thì không phải vì không giữ lời, mà là vì ít”.
(7) Canh Trụ tử, Tào Công tử, Cầm Hoạt Ly, Quản Kiềm Ngao đều là học trò Mặc tử.
(8) Đó là lời của Mạnh tử công kích Mặc tử, ở thiên Đằng văn công: "Họ Dương (Dương Chu) chủ trương vị ngã, thế là không vua, họ Mặc chủ trương kiêm ái, thế là không cha. Không vua, không cha tức là cầm thú".
(9) Công Thâu Bàn (cũng gọi là Ban, người nước Lỗ thời Xuân thu, có phát minh được nhiều khí giới tinh xảo. Sách cổ xưng ông là “xảo nhân” (người khéo tay).
(10) Thiên Tống sách, trong Chiến quốc sách, chép: “Công Thâu Bàn làm thang mây cho nước Sở để đánh nước Tống. Mặc tử nghe tin, đi trăm dặm đường, chân thành chai, đến gặp Công Thâu Bàn”. Lại ở thiên Tư vụ huấn, sách Hoài Nam tử, cũng chép: “Xưa nước Sở muốn đánh nước Tống, Mặc tử nghe mà thương, từ nước Lỗ đi qua, suốt mười ngày mười đêm, chân thành chai mà không nghỉ, xé quần buộc chân, đi cho đến đất Sính.”
(11) Câu này tác giả dùng để châm biếm chính phủ Quốc dân đảng hồi đó. Năm 1931, đế quốc Nhật xâm chiếm miền Đông bắc Trung Quốc; chính phủ Quốc dân đảng theo chính sách đầu hàng bán nước, bất đề kháng, nhưng ngoài mặt thì thường thường hô hào khí khái để lừa dân.
(12) Sính là đô thành nước Sở, nay ở vào địa phận Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc.
(13) Trại Tương Linh là tên tác giả đặt ra, căn cứ vào chuyện nữ thần Tương Linh ở sông Tương. Tương truyền Tương Linh chơi đàn sắt hay. Chương Viễn du, Sở từ, có câu: “Sử Tương Linh cổ sắt hề, Lĩnh Hải Nhược vũ Phùng di” (khiến Tương Linh gảy đàn sắt, bắt Hải Nhược múa điệu Phùng di).
Hạ lý ba nhân là tên một khúc hát nước Sở. Chương Tống Ngọc trả lời Sở vương, trong Văn tuyển có chép: “Khách hát ở đất Sính, bài thứ nhất là Hạ lý ba nhân. Trong nước, hàng nghìn người thuộc và hát theo”.
(14) Sách Văn tử, thiên Tự nhiên và sách Hoài Nam tử, thiên Tu vụ huấn, đều chép "Mặc tử ngồi chưa nóng chỗ đã đứng dậy đi".
(15) Về việc Mặc tử dâng sách cho Sở vương, Tôn Di Nhượng đời Thanh, trong thiên Quý nghĩa, sách Mặc tử giản hồ, dẫn sách Chữ cung cửu sự đời Đường nói: "Mặc tử đến đất Sính, dâng sách cho Huệ vương. Vương nhận và đọc rồi nói: 'Sách hay!'."
(16) Thiên Quý nghĩa, sách Mặc tử chép: "Mặc tử đi về phía Nam đến nước Sở, yết kiến vua Hiến Huệ vương. Hiến Huệ vương nói là già yếu, từ chối không cho gặp, sai Mục Hạ tiếp Mặc tử. Mặc tử nói chuyện với Mục Hạ. Mục Hạ mừng bảo rằng: 'Lời nói của tiên sinh hay thật, mà quân vương là đại vương của cả thiên hạ, không lẽ nói là việc làm của các kẻ hèn mà không theo'. Mặc tử nói: 'Vì là làm được. Ví dụ như thuốc, vốn là rễ cây cỏ thiên tử ăn mà làm được bệnh, lẽ nào cho là rễ cây cỏ mà không ăn? Nay dân cày nộp thuế cho đại nhân, đại nhân ủ rượu làm xôi tế trời đất, quỷ thần, lẽ nào cho là của kẻ hèn hạ làm ra mà không hưởng?' Thiên Lỗ vấn lại chép: 'Công Thâu tử bảo Mặc tử rằng: "Lúc chưa gặp thì tôi muốn lấy nước Tống, từ sau khi được gặp rồi, thì dù đem nước Tống cho tôi mà không hợp nghĩa, tôi cũng không lấy". Mặc tử nói: "Lúc Địch này chưa được gặp ngài, ngài muốn lấy nước Tống. Sau khi Địch được gặp rồi, lấy nước Tống dâng ngài, mà không hợp nghĩa, ngài cũng không lấy. Thế là tôi đem nước Tống dâng ngài rồi. Nếu ngài cố làm điều nghĩa, tôi sẽ đem dâng ngài cả thiên hạ".'
(17) Thiên Lỗ vấn, sách Mặc tử chép: "Công Thâu tử, nước Lỗ về phương Nam đến nước Sở, mới làm khí giới để thủy chiến, có câu và cường (móc), lúc quân địch thoái thì câu, lúc quân địch tiến thì móc. Thấy câu và cường rất lợi hại nên chế làm khí giới. Quân nước Sở có tiết chế, quân nước Việt không có tiết chế, quân nước Sở nhân đó đánh bại quân Việt.
Công Thâu tử khéo về việc chế câu, cường, nói với Mặc tử rằng: 'Tôi đánh thuyền có câu, cường, chẳng hay nghĩa của ngài có câu cường không?' Mặc tử trả lời: 'Câu cường nhân nghĩa của tôi tốt hơn câu cường đánh thuyền của ngài. Tôi câu bằng tình yêu thương, tôi móc bằng lòng cung kính. Không câu bằng tình yêu thương thì không có thân, không móc bằng lòng cung kính thì phải giảo hoạt mà không thân thì phải ly tán. Cho nên cùng yêu nhau cùng kính trọng nhau thì cùng có lợi. Nay ngài lấy câu câu người ta, người ta câu lại ngài. Ngài lấy móc móc người ta, người ta cũng móc lại ngài, thế là làm hại nhau. Cho nên câu móc nhân nghĩa của tôi tốt hơn câu móc của ngài."
(18) Về con chim thước bằng gỗ, thiên Lỗ Vấn, sách Mặc tử, chép: "Công Thâu tử đẽo gỗ, tre làm con chim thước bay, được ba ngày không hạ cánh. Công Thâu tử tự cho làm khéo". Mặc tử bảo Công Thâu tử rằng: "Ngài làm chim thước không bằng thợ mộc đóng xe. Đẽo ba tấc gỗ mà làm được cỗ xe chịu được 50 thạch. Cho nên làm cái gì lợi cho người thì gọi là khéo, không lợi cho người thì vụng".
(19) Tác giả muốn nêu hành vi lừa dối của chính phủ Quốc dân đảng hồi đó, một mặt thì hành chính sách bất đề kháng đối với đế quốc Nhật, một mặt thì tổ chức những đội lạc quyên "cứu quốc", để lừa gạt nhân dân mà vơ vét ít tiền bỏ túi.
 
Trương Chính dịch