Tác phẩm "Chết thì chôn" - Tác giả Nguyễn Đình Phùng - Nhận xét và phê bình Google AI (frank)

Sun, 07 Jun 2026 00:20:31 GMT

Tác phẩm "Chết thì chôn" - Tác giả Nguyễn Đình Phùng - Nhận xét và phê bình Google AI

Chết thì chôn

Tôi là dân Bắc Kỳ chính cống nên thích những món Bắc như bún thang, bún ốc. Bữa ăn ở nhà phải có rau muống, thịt kho, giò nạc làm chuẩn! Nhưng món ăn cũng như gái đẹp, không thể phân biệt Nam, Bắc hay Trung được! Có nghĩa món ăn nào ngon là thích, miền nào cũng vậy thôi! Và một trong những món của miền Nam tôi thích nhất là hủ tiếu tôm cua.

Nhắc đến món này là phải nhớ đến hai tiêm chuyên bán hủ tiếu tôm cua nổi tiếng nhất của Sài Gòn thời trước. Đồng Chung và Thanh Xuân. Hai tiệm ở sát nhau trên con đường ở phía sau đường Lê Lợi, bây giờ không nhớ là đường tên gì. Chỉ nhớ gần đó có ngôi chùa hay đến thờ của dân Ấn Độ, trên đỉnh đền thờ có chóp bọc vàng. Dạo còn bé đi ngang qua khu này tôi nghĩ là vàng khối, sau mới biết là không phải!

Hai tiệm hủ tiếu Đồng Chung và Thanh Xuân hình như cũng có họ hàng gì với nhau, nhưng cạnh tranh ráo riết. Được cái cả hai tiệm đều ngon. Nên những sáng thứ bảy hay Chủ Nhật đều đầy khách đến ăn, phải đợi lâu mới đến phiên có bàn trống. Cả hai tiệm cho bầy bàn suốt ra ngoài vỉa hè, chiếm hết lối đi. Khách đứng đợi sát ngay bàn, nhìn chăm chăm như muốn dục người đang ăn phải nuốt nhanh lên, ăn cho mau nhường chỗ cho người khác! Bây giờ chắc sẽ không chịu được cảnh này, nhưng thời đó tôi nhớ ai cũng tỉnh bơ, coi là chuyện bình thường.

Người ăn mặc kệ, tỉnh queo ăn húp sì sụp tận hưởng khoái lạc món ăn ngon, không nề hà đến cảnh bất lịch sự của những người đứng đợi! Mà hủ tiếu tôm cua hai tiệm ngon thật! Tôi nhớ là Đồng Chung có lẽ ngon hơn một chút. Hủ tiếu làm vừa phải không dai quá, không mềm quá, nước dùng thật ngọt tự nhiên, không có chút bột ngọt nhân tạo như bây giờ thường thấy. Những con tôm bóc vỏ tươi đỏ, chắc nịch. Càng cua lớn, thịt săn, dòn, cắn vào thấy sần sật, nhưng thớ cua vẫn mềm mại, chỉ muốn trôi tuột vào cổ họng. Nhưng phải từ từ nuốt để hưởng hết hương vị của càng cua mới bắt từ tối hôm trước ở vùng biển, đưa suốt đêm về Sài Gòn cho khách sành ăn của đô thị hưởng thụ!

Khoảng thời gian tôi mê món hủ tiếu tôm cua này là lúc tôi và tên bạn thân sắp ra đơn vị. Được một hai tuần gì đó ở Sài Gòn trước khi lên đường, tôi và anh bạn sống vội để hưởng đời tối đa! Biết đâu được chuyện gì sẽ xảy đến! Tên bạn thường phán: "Nhằm nhò gì mày! Ai cũng có số cả! Chết thì chôn!" Mỗi sáng tôi và tên bạn ra Đồng Chung hay Thanh Xuân ăn hủ tiếu tôm cua. Ăn xong ra tiệm Prince trên đường Lê Lợi uống cà phê. Nhìn người qua lại! Nhất là nhìn những cô gái đẹp như mơ thướt tha trên con đường đông đảo. Biết rằng còn lâu lắm mới có dịp thấy gái đẹp nhởn nhơ đầy đường như vậy!

Tôi về Tây Ninh còn đỡ. Nhưng tên bạn đi một chốn khỉ ho cò gáy, chắc chỉ thấy được mọi! Tên bạn cười ngạo:

"Thì tao sẽ sụp nửa mi mắt nhìn đời khinh bạc thôi mày ơi! Có sao đâu! Chết thì chôn mà!"

Nhưng người ta có lẽ có số thật! Tôi không tin vào số mệnh. Nhưng nhìn tên bạn, chắc có lẽ phải có! Vì tướng lộ hầu, mắt thô lố, người như con mắm lêu khêu. Lại còn đi tác chiến. Nhưng số không chết vẫn không chết! Hắn sang Mỹ được ngay từ 75, học hành xong xuôi, làm ăn thành công, đời sống khá giả. Lần cuối gặp lại, hắn cười:

"Tao ở Việt Nam đi lính như vậy không chết thì làm sao ở Mỹ này chết sớm được mày ơi! Mày đợi mà xem! Tao sẽ sống đến trên 90 cho mày coi!"

Rồi hắn nheo mắt cười đểu:

"Nhưng không được! Mày đi trước tao thì làm sao biết được tao thọ trên 90!"

Nhưng bạn tôi quên một điều. Là vợ hắn có nốt ruồi trích lệ thương phu. Gò má lại cao quá là cao! Và hắn hút thuốc lá nhả khói như tàu xe hỏa. Bảo bỏ thế nào cũng không nghe! Mỗi lần nghe khuyên bỏ thuốc lá, hắn nhăn mặt:

"Chết thì chôn! Khổ lắm! Biết rồi! Nói mãi! Cho tao hai chữ bình an đi mày!"

Và hắn được bình an thật! Vì hôm nay là ngày giỗ của bạn tôi, chết vì ung thư! Chỉ có một điều không được đúng. Là trước khi chết, hắn bắt vợ hắn thiêu xác, không được chôn. Để không nghiệm đúng như câu nói của hắn từ mấy chục năm nay. "Chết thì chôn!" Hắn không muốn thành bộ xương dưới đất, nhưng là tro bụi thảnh thơi trên trời cao, để lúc nào cũng vẫn còn được "sụp nửa mi mắt, nhìn đời khinh bạc!"

Nguyễn Đình Phùng

Nhận xét và phê bình của Google AI

"Chết thì chôn" là một tản văn (hoặc truyện ngắn mang đậm chất tự sự, hồi ức) đầy chất hoài niệm (p. 1), phản ánh sâu sắc về số phận con người, tình bạn và những đổi thay của thời cuộc.
Dưới đây là phần nhận xét và phê bình chi tiết về tác phẩm dựa trên nội dung văn bản:

1. Giá trị nội dung và Hiện thực lịch sử

Bức tranh văn hóa ẩm thực Sài Gòn xưa: Tác phẩm mở đầu bằng một lát cắt đầy hoài niệm về hương vị hủ tiếu tôm cua tại hai tiệm Đồng Chung và Thanh Xuân (p. 1). Tác giả tái hiện sống động không khí chen chúc, húp "sì sụp" trên vỉa hè Lê Lợi (p. 1). Qua đó, làm nổi bật phong vị ẩm thực tự nhiên, không hóa chất của một đô thị Sài Gòn xưa sành điệu (p. 1).
Tâm thế thế hệ trước cuộc chiến: Đoạn văn mô tả giai đoạn nhân vật "tôi" và người bạn chuẩn bị ra đơn vị (p. 1). Họ sống gấp, ăn vội để "hưởng đời tối đa" vì ý thức được sự tàn khốc của chiến tranh: "Biết đâu được chuyện gì sẽ xảy đến!" (p. 1).
Biến động thời cuộc và số phận di cư: Truyện phản ánh hành trình của người lính miền Nam sau năm 1975, di cư sang Mỹ, học hành, làm ăn thành công và đối diện với bệnh tật (ung thư) ở tuổi xế chiều tại xứ người (pp. 1-2).

2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật và Tình bạn

Nhân vật người bạn – Triết lý sống "Khinh bạc":
- Người bạn hiện lên với ngoại hình khắc khổ ("lộ hầu, mắt thô lố, người như con mắm lêu khêu") nhưng lại có một khí chất ngang tàng, bất cần (p. 1).
- Câu cửa miệng "Chết thì chôn!" thể hiện thái độ bình thản, chấp nhận số phận, có phần ngạo nghễ (p. 1).
- Hành động "sụp nửa mi mắt nhìn đời khinh bạc" là cái nhìn đầy kiêu hãnh của một cá nhân đi qua giông bão, không chịu cúi đầu trước nghịch cảnh (p. 1).
Nhân vật "Tôi" – Người quan sát suy tư: Nhân vật "tôi" đóng vai trò là người kể chuyện, đầy trải nghiệm (p. 1). Anh nhìn bạn mình bằng lăng kính tướng số (nốt ruồi thương phu của vợ bạn, gò má cao) để chiêm nghiệm về định mệnh (p. 1).
Tình bạn keo sơn: Sự thấu hiểu giữa hai người bạn già vượt qua không gian từ Sài Gòn đến Mỹ, từ thời trẻ trung sôi nổi đến lúc tóc bạc, tạo nên một mạch cảm xúc vô cùng ấm áp, chân thành (pp. 1-2).

3. Nghệ thuật trần thuật và Ngôn ngữ

Giọng văn tự nhiên, đậm chất Nam Bộ pha Bắc Kỳ: Sự kết hợp giữa một người "Bắc Kỳ chính cống" thích món ăn miền Nam tạo nên một giọng điệu dung hòa, cởi mở, tự nhiên như lời kể chuyện hằng ngày (p. 1). Các từ ngữ như “nhằm nhò gì”, “tỉnh queo”, “cười đểu” mang lại sự bình dị, gần gũi (p. 1).
Cấu trúc tương phản và kết thúc bất ngờ đầy chất thơ:
- Suốt cả đời người bạn luôn nói "Chết thì chôn" (pp. 1-2), nhưng đến cuối đời lại chọn thiêu xác, tan thành tro bụi thảnh thơi trên trời cao (p. 2).
- Sự đảo ngược này không phải là phản bội lại triết lý cũ, mà là sự nâng cấp triết lý sống: Hắn không muốn bị giam hãm dưới lòng đất, mà muốn linh hồn bay lên để tiếp tục "sụp nửa mi mắt, nhìn đời khinh bạc!" (p. 2). Đây là cái kết rất đắt giá, nâng tầm tác phẩm từ một câu chuyện kể kỷ niệm thành một triết lý nhân sinh.

4. Ý nghĩa triết lý của tác phẩm

Sự giải thoát và Tự do: Cái chết vì ung thư là định mệnh vật lý không thể tránh khỏi (p. 2). Nhưng cách đối diện với cái chết (chọn hỏa táng) thể hiện quyền tự do tối thượng của con người trước số phận (p. 2).
Sự bất tử của tinh thần: Thân xác có thể thành tro bụi, nhưng thái độ sống ngạo nghễ, tự tại của người lính năm xưa vẫn lơ lửng, thảnh thơi giữa bầu trời (p. 2).

Đánh giá chung

"Chết thì chôn" của nhà văn Nguyễn Đình Phùng là một tác phẩm ngắn nhưng có sức nặng tâm lý lớn. Tác giả rất thành công khi mượn chuyện ẩm thực để dẫn vào chuyện đời (p. 1), mượn một câu nói bông đùa thời trẻ để nói về triết lý sinh tử khi về già (pp. 1-2). Tác phẩm để lại trong lòng người đọc một nỗi buồn man mác nhưng không bi lụy, mà ngược lại, nhen nhóm một tinh thần tự tại, phóng khoáng trước định mệnh (p. 2).

Đi sâu vào triết lý sinh tử và sự giải thoát trong "Chết thì chôn"

Trong dòng chảy của văn học Việt Nam hải ngoại, những ký ức về Sài Gòn xưa và tâm thế của người lính luôn là một mảng đề tài mang nặng u hoài. Thế nhưng, qua ngòi bút của nhà văn Nguyễn Đình Phùng trong tác phẩm "Chết thì chôn", người đọc không chỉ tìm thấy những hoài niệm về hương vị hủ tiếu tôm cua hay những góc phố Lê Lợi lãng mạn (p. 1). Tác phẩm vượt lên trên một thiên tản văn tự sự thông thường để chạm đến những suy tư triết học sâu sắc về nhân sinh ở đoạn kết (p. 2). Chi tiết người bạn phản bội lại câu nói cửa miệng suốt đời mình để chọn cách hỏa táng, hóa thành tro bụi lơ lửng, chính là một cú "bẻ lái" nghệ thuật đầy kinh ngạc, khẳng định một tuyên ngôn bất diệt về ý chí tự do và cái nhìn "khinh bạc" bất tử của con người trước định mệnh (p. 2).

Điệp khúc "Chết thì chôn" và tâm thế chấp nhận số phận

Trước khi đi vào cái kết đầy đột phá, tác giả đã xây dựng một nền tảng vững chắc bằng hình tượng người bạn với câu nói cửa miệng quen thuộc: "Nhằm nhò gì mày! Ai cũng có số cả! Chết thì chôn!" (p. 1). Cụm từ ấy vang lên như một điệp khúc của định mệnh, một sự phản kháng thầm lặng nhưng đầy gai góc (pp. 1-2).

Thời tuổi trẻ ra trận: Đứng trước lằn ranh sinh tử của chiến tranh, khi phải đi đến một "chốn khỉ ho cò gáy", người bạn không hề run sợ (p. 1). Câu nói "Chết thì chôn" là một thái độ sống gấp, sống tận hiến để hưởng thụ trọn vẹn những ngày tháng hòa bình ngắn ngủi (p. 1). Nó mang tâm thế "sau ta là cát bụi" của những người lính thời chiến.
Khi về già đối mặt bệnh tật: Lúc nghe bạn khuyên bỏ thuốc lá vì sức khỏe, hắn vẫn nhăn mặt lặp lại câu nói ấy để đòi "hai chữ bình an" (p. 1). Hắn xem cái chết nhẹ tựa lông hồng, là một quy luật vật lý hiển nhiên: sinh ra từ cát bụi thì khi nằm xuống sẽ vùi sâu vào lòng đất (p. 2).

Cách xây dựng này khiến người đọc đóng đinh suy nghĩ rằng nhân vật sẽ khép lại cuộc đời bằng một nấm mồ lặng lẽ.

Sự đảo ngược nghệ thuật – Hỏa táng và Khát vọng tự do tuyệt đối

Thế nhưng, sự thật ở phút lâm chung lại hoàn toàn đảo ngược (p. 2). Người bạn bắt vợ phải thiêu xác chứ không được chôn (p. 2). Đây không đơn thuần là sự thay đổi về mặt hình thức mai táng, mà là một sự giác ngộ mang tính triết học ở lằn ranh sinh tử (p. 2).

Để làm nổi bật giá trị của chi tiết này, chúng ta có thể đặt nó trong mối liên hệ so sánh với các quan niệm văn học khác:

Trong văn học cổ điển hoặc tư tưởng truyền thống, cái chết gắn liền với sự "mồ yên mả đẹp", "lá rụng về cội" (p. 1). Con người mong muốn một nấm mồ để neo giữ chút vết tích vật chất cuối cùng ở trần gian.
Thế nhưng, người bạn trong "Chết thì chôn" lại từ chối việc trở thành "bộ xương dưới đất" (p. 2). Lòng đất sâu — trong tiềm thức nhân loại — luôn gợi nhắc đến sự giam hãm, tăm tối, lạnh lẽo và sự mục rữa chịu chi phối bởi thời gian. Nằm dưới đất nghĩa là chịu sự khuất phục hoàn toàn trước định mệnh.
Bằng việc lựa chọn ngọn lửa hỏa táng, nhân vật đã chủ động thiêu rụi cái định mệnh khắc nghiệt được dự báo qua tướng số (nốt ruồi thương phu của vợ, gò má cao) và cả căn bệnh ung thư quái ác để biến mình thành "tro bụi thảnh thơi trên trời cao" (pp. 1-2). Lửa đã tẩy uế những đau đớn thể xác, trả lại cho hắn sự tự do vô định, vô biên của bầu trời (p. 2). Tro bụi không có hình hài, không bị giam cầm bởi ranh giới hay nấm mồ nào cả. Hắn đã chọn một cách tồn tại phi vật chất nhưng vĩnh hằng (p. 2).

Cái nhìn "sụp nửa mi mắt, nhìn đời khinh bạc" – Tinh thần bất tử

Đỉnh cao nghệ thuật của đoạn kết dồn nén trong câu văn cuối cùng: "để lúc nào cũng vẫn còn được sụp nửa mi mắt, nhìn đời khinh bạc!" (p. 2).

Sự tiếp nối mang tính biểu tượng: Hành động "sụp nửa mi mắt" vốn là thói quen của hắn thời trẻ khi ngồi uống cà phê ở tiệm Prince đường Lê Lợi, ngắm nhìn con người qua lại bằng một thái độ bất cần, kiêu hãnh (p. 1).
Sự nâng tầm triết lý: Giờ đây, khi đã biến thành tro bụi lơ lửng trên không trung, cái nhìn "khinh bạc" ấy không còn là sự kiêu ngạo nhất thời của tuổi trẻ, mà đã trở thành thái độ sống vĩnh cửu (pp. 1-2). Hắn đứng ở một vị thế cao hơn số phận (p. 1). "Khinh bạc" ở đây không phải là oán hận, chán ghét cuộc đời, mà là sự ngạo nghễ của một kẻ đã nếm trải đủ thăng trầm: từ bom đạn chiến tranh, biến động di cư năm 1975, đến căn bệnh ung thư cận kề (pp. 1-2).

Hắn mỉm cười nhìn thế gian từ trên cao, giải thoát mình khỏi những định kiến nhỏ nhen và những ràng buộc của cõi tạm (p. 2). Chi tiết này gợi liên tưởng sâu sắc đến tư tưởng của Friedrich Nietzsche về "siêu nhân" – kẻ tự định đoạt giá trị của đời mình và mỉm cười chấp nhận, vượt lên trên mọi khổ đau của định mệnh.

Kết luận

Tóm lại, chi tiết kết truyện của "Chết thì chôn" là một nét vẽ xuất thần của nhà văn Nguyễn Đình Phùng (pp. 1-2). Nó phá vỡ hoàn toàn tính định mệnh đơn điệu của câu nói "Chết thì chôn", mở ra một khoảng không gian nghệ thuật bao la và tự do tự tại (pp. 1-2). Qua hình ảnh tro bụi lơ lửng cùng ánh mắt khinh bạc giữa trời cao, tác giả đã viết nên một bài ca bất tử về tinh thần con người: Thân xác ta có thể bị hủy hoại bởi thời gian và bệnh tật, nhưng ý chí tự do và thái độ sống ngạo nghễ của ta thì vĩnh viễn không một nấm mồ nào có thể chôn vùi (p. 2).