vở kịch thơ ba hồi và một cảnh mở đầu

Khởi bút: tháng 2-1942
Sửa sang hoàn chỉnh kịch bản: tháng 5-1943
Thi sĩ Hoàng Cầm 

 
NHÂN VẬT

- KIỀU LOAN: 28 tuổi, vợ Vũ tướng quân
- ÔNG GIÀ: 65 tuổi, thầy học cũ của Vũ tướng quân
- HIỆU ÚY: 25 tuổi, tùy tướng của Vũ tướng quân
- VŨ TƯỚNG QUÂN: 35 tuổi, chức Chưởng vệ - võ quan thân tín của Gia Long
- HÌNH THỊ LANG: 55 tuổi, trông nom các việc hình sự trong triều đình Gia Long
- HÌNH THAM TRI: 55 tuổi, trước là mưu sĩ của Tây Sơn, sau ra làm quan cho nhà Nguyễn
- NGƯỜI QUÈ: 40 tuổi, một tướng nhỏ của Tây Sơn bị Gia Long cầm tù
- NGỤC QUAN
- NỘI QUAN
- MỘT TỐP LÍNH
- NHỮNG NGƯỜI QUA ĐƯỜNG
- HAI THƯ SINH
- MỘT LŨ TRẺ
 
Kịch xảy ra khoảng tháng chín 1802 sau khi Gia Long lên ngôi ở Huế (Phú Xuân) và triều đình nhà Tây Sơn (Nguyễn Quang Toản) ở Thăng Long đang suy yếu. Sự việc diễn biến tại kinh thành Phú Xuân từ tối hôm trước đến nửa đêm hôm sau.

KHÚC HÁT MỞ ĐẦU
 

Chí lớn từ xưa chôn chật đất 
Riêng đàn đom đóm lại thênh thang
 
Một buổi chiều mùa thu năm 1802. Một ngã ba đường ngoại châu thành Phú Xuân. Trời đã xế chiều. Xa xa nếp hoàng thành đang chìm trong sương. Bên đường một vài túp lều ủ rũ, vài thân cây khẳng khiu giơ lên nền trời úa đỏ những ngón tay tuyệt vọng. Trống thu không, chuông chùa rền rĩ.
Mở màn: Một tốp hai ba tên lính dẫn một xâu người bị trói đi từ trái sang phải. Đoàn người bị bắt đầu cúi gục, quần áo rách tả tơi, mặt xám ngoét. Những người qua đường lấm lét nhìn đoàn tù rồi cúi mặt, đi nhanh. Bọn trẻ đang chơi đùa nép vào nhau sợ hãi. Tiếng roi bọn lính vụt người nghe vun vút. Hết đoàn tù ấy đến đoàn tù khác dằng dặc... dằng dặc... Trầm trầm lơ lớ tiếng hát của bọn lính bắt người. 
 

 

TIẾNG HÁT BỌN LÍNH: Bắt người trói cả một dây
Ngày mai vùi lấp mười thây một mồ
Vợ con đói rách hãy chờ
Lĩnh tiền vua thưởng đong bồ gạo ngon.
(Những đoàn tù đi hết, một lát có tiếng xôn xao: “A! Điên!.. điên!” Kiều Loan từ mé trái chạy ra, xiêm áo xốc xếch, dính nhiều sợi cỏ, nhiều cánh hoa, nhiều bùn đất. Theo sau nàng, một đứa trẻ chạy đùa với dải áo bay lất phất.)
KIỀU LOAN (Quay lại đuổi bắt đứa trẻ. Nàng túm được nó, cười khanh khách).
Hôm nay mới gặp Tần Thuỷ Hoàng
Bạo chúa như ông sướng hay khổ?
Trời sang thu lá đã vàng
Ông khóc hay cười trong nấm mộ?
ĐỨA TRẺ (Sợ hãi cố gỡ ra)
Em không quen biết những người điên
Chị buông ra, em còn về cuối phố.
KIỀU LOAN - Tôi đứng chờ thu xanh biếc ngõ
Trăng khuya cúi mặt nhớ phương trời
Còn ông ôm mặt nhớ Tần phi
Ông vỗ gươm vàng đè lên gió
Hát rằng: “Trường thành ta đạp đổ
Rượu ngập Hàm Dương, mắt dị kỳ
Cười rụng đầu người, thuyền xuôi máu đỏ
Bỗng nghiêng mình trắng nõn áo cung phi.
(Nàng bắt chước người chở đò)
Thuyền ơi! Ta chở giăng đi
Mênh mông biển gió thấy gì nữa đâu
Thuyền ơi! Ta ghé bến sầu
Khóc không nước mắt hoen mầu thời gian
Thuyền ôi! Tóc chảy đêm vàng
Giai nhân sóng soải hai hàng chiêm bao
(Rồi khóc nức nở) - Chồng tôi phóng ngựa phương nào
Mà đây vó sắt dẫm vào tuổi thơ
(Từ lúc này, bọn trẻ con thập thò sau quán sau cây nhìn Kiều Loan không dám lại gần, đôi lúc lại gọi léo nhéo “Cô điên ơi! Áo cô điên đẹp quá!” Hoặc “Lính nhà vua sắp bắt cô điên”).
NGƯỜI QUA ĐƯỜNG - Cô đi đâu mà điên dại ngẩn ngơ.
Cô nhớ ai? Kìa sao cô lại khóc?
KIỀU LOAN - Tôi nhớ chàng, đôi mắt trong như ngọc
Đã chìm sâu bùn lạnh đất kinh đô
Độ ấy mùa xuân ghen mái tóc
Chồng tôi say đổ nắng trai tơ
Mái gianh nghiêng rót tình phong nhuỵ
Hoa khép hương vàng, gọi chẳng thưa
Luyện kiếm vườn mai, chim khúc khích
Cười đôi lứa trẻ quá làm thơ
Vội vàng dăng áo che nhan sắc
Nét bướm vàng tươi nắng toả mờ.
NGƯỜI QUA ĐƯỜNG (thở dài)
Thời buổi này, những người tươi trẻ nhất
lại thành điên...
KIỂU LOAN - Tôi điên tự ngày xưa
Nhưng má phấn đã dám so xoan héo
Thời loạn ly, ai đẹp mãi bao giờ
Vó câu vẳng động trong mơ
Tỉnh ra đã nát mình tơ nõn nà
Đố ai rỡ được mái nhà
Cho đàn chim sẻ bớt tha buồn về.
MỘT ĐỨA TRẺ (vỗ tay)
Thật là hay! Cô hát lại cháu nghe
Rồi cháu đưa vào kia mà ngủ trọ
Kẻo nữa tối, vua cấm đèn cấm lửa
Cấm dân gian đi lại ở kinh thành.
KIỀU LOAN (cười)
Vua cấm đèn thì chị thức thâu canh
Đôi mắt sáng soi tìm trong sáu viện
Linh hồn chị sẽ bay vào bệ kiến
Nở thành hoa trắng muốt giữa sân rồng
Thương bà công chúa nằm không
Đợi một tấm chồng đập nát lầu son
Dựng hai gò má cô đơn
Thành hai trái núi mưa hờn năm canh
NGƯỜI QUA ĐƯỜNG 
Vua có lệnh bắt những người hát nhảm
Đầu sẽ bêu sương gió nếp hoàng thành.
KIỀU LOAN (ngơ ngác)
Vua ở đâu? - Tôi chỉ ngủ một mình
Nằm mê thấy vua nhà ai bỏ vợ
Cưới ngay được một bông hoa bé nhỏ
Một đêm trăng hoa đẹp nở người tiên
Vội vàng hoàng đế phát điên
Xé tan người ngọc, cười nghiêng bệ rồng.
NGƯỜI QUA ĐƯỜNG
Bao nhiêu người đã vào nằm ngục tối
Cô im đi, lính phòng thành sắp tới.
KIỀU LOAN (lườm, bĩu môi)
“Cô im đi”! Này khúc hát quê hương
Tôi hát lên đâu phải để buồn thương
Nhưng chính thực để chồng tôi đỡ khổ.
(Tôi hát rằng) 

Những đêm trời đất quay cuồng gió
Ta trút y thường, cởi giấc mê
Trèo tít ngọn cau van với gió
Xin đưa thân gái đến Hà Khê
Nơi ấy chia tay chồng bỏ vợ
Hàng cau ngóng mãi bóng ai về
Có con mèo trắng ôm thân mốc
Thảm thiết gào giăng xé gió khuya.
NGƯỜI QUA ĐƯỜNG
Cuối phương tây, hoàng hôn càng tê tái
Tôi càng nghe càng ghê lạnh tình thương
Đất vua chúa, buồn vui không được nói
Cô về đi, đừng cười khóc bên đường.
KIỀU LOAN - Hỡi con dế đêm trường năn nỉ
Người yêu ta ngủ kỹ nơi đâu
Về đây lượm mãi tiếng sầu
Sao ngươi nín lặng bên lầu rêu phong?
(Đổi giọng) Mất chồng đố lại lấy chồng
Ông vua chưa vợ áo rồng rộng thênh.
MỘT ĐỨA TRẺ (đến gần Kiều Loan, níu áo):
Cô điên ơi, cho cháu một bông hoa
Và cho cháu cả cái vòng gỗ quý.
KIỀU LOAN (vui vẻ tháo vòng tay trao đứa trẻ):
Chị không tiếc - Nhưng này em trông chị
có đẹp không?
ĐỨA TRẺ - Chị đẹp như bà tiên
Đẹp thế này, ai xui chị thành điên?
KIỀU LOAN (cười)
À, chị điên! Từ khi trời bỏ đất
Đây, cho em chiếc vòng này quý nhất
Gỗ hạnh hương hồng nhạt nổi mây đen
Vòng này là vật đính duyên
Mười năm thắt chặt ưu phiền trên tay.
(Chiều ngả dần. Những người qua đường bỏ về.)
ĐỨA TRẺ - Trời đã chiều mà chị vẫn đứng đây
Chị về đâu?
KIỀU LOAN - Chị sẽ nằm trên cỏ
Ngủ một giấc đến ngày mai sáng tỏ
Thì chị đi lên núi lại lên rừng
Chị buồn chị hát vang lừng
Cỏ cây sa lệ núi rừng ngẩn ngơ...
(Bọn trẻ bỏ đi nốt.) 

ĐOẠN 2

(Có hai thư sinh đi ngang qua rồi dừng lại)
THƯ SINH A - Cô ả này chiều qua tôi đã gặp
Cũng điên rồ ngồi hát bến sông Linh
THƯ SINH B - Bóng chiều nghiêng trên mấy lớp hoàng thành
Người thiếu phụ như in tranh loạn lạc.
KIỀU LOAN - Hai thầy đồ chắc học hành uyên bác
Sắp đến kỳ kinh nghĩa, gió bay xa
Xếp bút nghiên mà vác giáo theo ta
Sức lực ấy, lũ gà chưa phải trói.
THƯ SINH A - Giai thời loạn thẹn mình mang chẳng nổi
dãy Trường Sơn đi lấp biển sóng cồn
Nhưng cô nương sao giận phấn hờn son
Cửa phòng khuê không chờ giăng tâm sự?
Chốn kinh kỳ chưa nguôi cơn cuồng vũ
Quỷ không đầu còn gõ cửa đêm mưa
Biết bao cơn gió độc của nhà vua
nồng xương máu, thổi bên đường xào xạc
Thì... cây sung nào... quả rơi lác đác...
KIÈU LOAN - Sung cứ rụng, còn tôi, tôi cứ hát
Tôi hát chơi đã mấy lúc rụng đầu
Tôi hát rằng:
“Tình ơi, nước chảy qua cầu
Thì tha hồ cây dương liễu nhớ mầu tà huy”.
THƯ SINH A - Thời bây giờ thiên hạ hết thương nhau
Ai hoài công nghe kể chuyện u sầu
Cô về đi, vì chòm cây yên lặng
Thấu lòng cô, chờ đêm khuya thanh vắng
Sẽ bò vào nội điện nói vu vơ.
THƯ SINH B - Thì sớm mai phơi máu chợ kinh đô
Đầu thiếu phụ lắc lư sầu vạn kiếp.
(Hai thư sinh bỏ đi)
KIỀU LOAN (níu lại)
Hãy dừng lại! Hỡi chàng tôm chú tép
Ta hát chơi, đầu rụng cũng không lo
Ta hát rằng:
“Thương ơi cái lũ học trò
Dài lưng tốn vải ăn no lại nằm”.
THƯ SINH B (vui vẻ) - Cô là ai?
KIỀU LOAN (lẳng lơ)
Tôi là em ruột chị Hằng
Đêm qua tôi bỏ cung giăng xuống trần
Đứng đây trông hết xa gần
Tài trai chí lớn có ngần ấy thôi.
THƯ SINH A - Chồng cô đâu?
KIỀU LOAN - Chồng tôi đi chinh chiến bốn phương trời
Oanh liệt lắm, nhưng năm xưa đã chết
Còn một mình, sự đời tôi chẳng thiết
Tôi lang thang, tôi hát để quên sầu
Tôi hát rằng:
“Tình tang, xe ngựa công hầu
Cam lòng tan nát riêng màu cỏ hoa...”
THƯ SINH B - Tiếng hát hay như từng giọt châu sa.
THƯ SINH A - Chồng nàng mất bao lâu rồi đấy nhỉ?
KIỀU LOAN - Đã mấy năm tôi không còn nhớ kỹ
Đếm biệt ly bằng lá rụng bên đường
Chồng tôi xưa lừng lẫy khắp nghìn phương
Đi dẹp giặc rồi về làm...
THƯ SINH A - ... làm Tư mã?
KIỀU LOAN - Rồi về làm cái cầu vồng đẹp quá
Tan cơn mưa cầu đã tắt từ lâu
Tôi buồn, tôi hát đôi câu
Mây buông vải trắng trên đầu hoa râm...
(Nàng úp mặt vào tay khóc. Hai thư sinh lắc đầu ái ngại rồi kéo nhau đi. Xa xa, tiếng chuông chùa...)

ĐOẠN 3

(Nàng ngửng lên ngơ ngác, bứt một bông hoa trên mái tóc, xé vụn từng mảnh).
KIỀU LOAN - Ta đứng trơ đây bêu má phấn
Mà thương thiên hạ sống bơ vơ
Chiến tranh đẫy túi phường buôn máu
Danh nghĩa chồi lên những sọ dừa
Nguyễn Huệ cớ sao thành phản nghịch?
Để loài mãi quốc dựng ngôi vua?
Nước vòng ngọc sáng gương trong vắt
Mây chẳng buồn chơi với bóng cờ.
(Một ông già chống gậy trúc lẳng lặng vào quán uống rượu)
KIỀU LOAN - Hỏi thăm phỗng đá từ xưa
Chim nào bay rợp giấc mơ anh hùng
Vó câu khua động non sông
Xanh xanh trời bể thoả lòng trượng phu
Cơn khói lửa mịt mù Nam Bắc
Đường viễn chinh vằng vặc trăng soi
Nghìn năm hồ dễ mấy người
Một tay biến chuyển đất trời mênh mang
Ta hát rằng:
Hỡi ai múa kiếm trên lưng ngựa
Giờ đã nằm yên dưới suối vàng
Chí lớn từ xưa chôn chật đất
Riêng đàn đóm đóm lại thênh thang...